शेतकऱ्यांसाठी आनंदाची बातमी या दिवशी होणार दुष्काळी अनुदान खात्यात जमा

शेतकरी बांधवांनो शेतकऱ्यांना दुष्काळी अनुदान कधी आणि किती मिळणार, याची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

१. दुष्काळी अनुदान किती मिळणार?

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी जाहीर केल्यानुसार, पिकांच्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी ३०,००० कोटी रुपये थेट शेतकऱ्यांच्या खात्यात जमा केले जातील. नुकसानीच्या प्रकारानुसार हेक्टरी मदतीचे दर खालीलप्रमाणे निश्चित करण्यात आले आहेत:

कोरडवाहू (जिरायती) शेती: ₹८,५०० प्रति हेक्टर

बागायती (सिंचित) शेती: ₹१७,००० प्रति हेक्टर

बहुवार्षिक फळपिके: ₹२२,५०० प्रति हेक्टर 

(टीप: ही मदत ३ हेक्टरच्या मर्यादेत दिली जाण्याची शक्यता आहे. याशिवाय, पीक विमा घेतलेल्या शेतकऱ्यांना त्यांच्या विम्याच्या निकषांनुसार वेगळी नुकसानभरपाई मिळेल.)

२. अनुदान कधी मिळणार?

कृषीमंत्री दत्तात्रय भरणे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, नुकसानभरपाईची रक्कम शेतकऱ्यांच्या खात्यात दिवाळीच्या पुर्वी जमा केली जाईल.असे सांगण्यात आले आहे. 

सध्या राज्यातील सर्व बाधित भागांत पिकांचे तातडीने पंचनामे करण्याचे आदेश प्रशासनास देण्यात आले आहेत. हे पंचनामे पूर्ण होऊन अहवाल प्राप्त होताच पैशांचे वाटप सुरू होईल.

इतर १२ महत्त्वाचे दुष्काळी लाभ व सवलती:

अनुदानासोबतच शासनाने बाधित तालुक्यांतील शेतकऱ्यांसाठी १२-मुद्द्यांचे सवलत पॅकेज लागू केले आहे:

१. जमीन महसुलात (शेतसारा) संपूर्ण सूट.

२. चालू शेती कर्जांचे पुनर्गठन.

३. कृषी कर्ज वसुलीला तातडीने स्थगिती.

४. ७.५ HP पेक्षा जास्त क्षमतेच्या शेती पंपांच्या वीज बिलात सवलत/माफी (७.५ HP पर्यंत आधीच मोफत आहे).

५. दुष्काळी भागातील वीज कनेक्शन खंडित न करण्याचे आदेश.

६. विद्यार्थ्यांचे परीक्षा आणि शैक्षणिक शुल्क माफ.

७. रोजगार हमी योजनेअंतर्गत कामांचे निकष शिथिल करून मोठ्या प्रमाणावर रोजगार उपलब्ध करणे.

८. आवश्यक तिथे पिण्याच्या पाण्याचे टँकर्स सुरू करणे.

९. जनावरांसाठी चारा व पाण्याची छावणी/नियोजनाची व्यवस्था.

१०. शेतकरी आणि शेतमजुरांसाठी धान्य पुरवठ्याची विशेष व्यवस्था.

११. तातडीने जलसंधारणाची कामे हाती घेणे.

१२. टंचाईग्रस्त गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्याचे काटेकोर नियोजन करणे.

शेतकऱ्यांसाठी चांगले ५ शेतीपूरक व्यवसाय; कमी भांडवलात जास्त कमाई करून देतील

 शेतकरी बांधवांनो आजच्या काळात हवामानातील होत आसलेले बदल, लहरी पाऊस कधी महापूर तर कधी दुष्काळ आणि बाजारभावातील चढ-उतार यामुळे केवळ पारंपारिक शेतीवर अवलंबून राहणे शेतकऱ्यांसाठी जोखमीचे झाले आहे. अनेकदा वर्षभर कष्ट करूनही हातात काहीच येत नाही. अशा वेळी शेतीला आर्थिक स्थैर्य देण्यासाठी शेतीपूरक व्यवसायांची जोड देणे अत्यंत गरजेचे आहे. शेतीपूरक व्यवसायांमुळे शेतकऱ्यांना नियमित (रोज किंवा दरमहा) उत्पन्न मिळण्यास मदत होते. या लेखात आपण अशाच 5 सर्वोत्तम आणि फायदेशीर व्यवसायांची सविस्तर माहिती पाहणार आहोत."

1. आधुनिक दुग्धव्यवसाय :

दुग्धव्यवसाय हा महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांचा मुख्य कणा आहे. पारंपारिक शेतीला सर्वात चांगला आणि खात्रीशीर जोडधंदा म्हणून याकडे पाहिले जाते.

व्यवसाय कसा सुरू करावा: सुरुवातीला 2 ते 5 चांगल्या जातीच्या गायी (उदा. जर्सी, होळस्टीन) किंवा म्हशी (उदा. मुर्‍हा, जाफराबादी) खरेदी करून तुम्ही हा व्यवसाय सुरू करू शकता.

फायदे आणि उत्पन्न: दुधाला बाजारपेठेत बाराही महिने मोठी मागणी असते. डेअरी किंवा थेट ग्राहकांना दूध विकून रोजच्या रोज पैशांची आवक सुरू राहते.

शेतीला पूरक कसा?: जनावरांच्या शेणापासून उत्तम प्रतीचे शेणखत शेती पिकाला मिळते ज्यामुळे रासायनिक खतांचा खर्च कमी होतो आणि शेतीची सुपीकता वाढते.

2. व्यापारी तत्त्वावर शेळीपालन :

शेळीला 'गरीबाची गाय' म्हणले जाते. हा अतिशय कमी खर्चात आणि कमी जागेत मोठा नफा देणारा व्यवसाय आहे.

व्यवसाय कसा सुरू करावा: हा व्यवसाय करण्यासाठी जास्त सुपीक जमिनीची गरज नसते. कोरड्या किंवा दुष्काळी भागातही शेळ्या सहज जगू शकतात. उस्मानाबादी, बेरी किंवा जमुनापारी या जातींच्या शेळ्या महाराष्ट्रातील हवामानासाठी उत्तम मानल्या जातात.

फायदे आणि नफा: शेळ्यांची संख्या झपाट्याने वाढते (एका वर्षात दोनदा वेतात). ईद, दसरा किंवा वेगवेगळ्या सणांच्या काळात बोकडांना बाजारात खूप मोठा भाव मिळतो. शेळीच्या मांसासोबतच तिच्या दुधालाही औषधी गुणधर्मांमुळे चांगली मागणी असते.तुम्हला शेळी पालन व्यवसाया बाबत आजुन काही माहिती पाहिजे आसेल तर ( shitkarisev.in ) या वेबसाईट वर भेट द्या तुम्हाला शेळी पालनाची माहिती मिळेल. 

3.गावरान कुक्कुटपालन :

कमी भांडवल कमी मजुर एक व्यक्ती स्वत व्यवस्थापन करू शकतो. आणि अगदी घराजवळील मोकळ्या जागेत सुरू करता येणारा हा एक चांगला व्यवसाय आहे.

व्यवसाय कसा सुरू करावा: तुम्ही हा व्यवसाय दोन पद्धतीने करू शकता. पहिली पध्दत म्हणजे ब्रॉयलर (मांसाच्या) कोंबड्यांसाठी मोठ्या कंपन्यांसोबत कंत्राटी पद्धत करणे. दुसरी म्हणजे गावरान किंवा निम-गावरान (उदा. कावेरी, आर.आय.आर.) कोंबड्या पाळणे.

फायदे आणि उत्पन्न: सध्या बाजारात गावरान अंड्याला खुप मोठी मागणी आहे आणि गावरान कोंबड्यांच्या मांसाला खूप मोठी मागणी आहे आणि त्यांचे भावही चांगले मिळतात. 3 ते 4 महिन्यांत या व्यवसायातून उत्पन्न सुरू होते.

4.सेंद्रिय गांडूळ खत निर्मिती :

सध्या बाजारात सर्व फळ भाज्या रासायनिक व केमिकल युक्त औषध वापरा मुळं होत आसलेले रोग यामुळे सेंद्रिय शेती मालाला होत आसलेली मागणी पाहाता.अशा वेळी गांडूळ खत निर्मिती हा शेतकऱ्यांसाठी अत्यंत आधुनिक आणि फायदेशीर व्यवसाय ठरू शकतो.

व्यवसाय कसा सुरू करावा: शेतातील पिकांचा कचरा, पालापाचोळा आणि जनावरांचे शेण गोळा करून सिमेंटचे बेड किंवा प्लास्टिक टबचा वापर करून गांडूळ खत तयार केले जाते. यासाठी 'आयसेनिया फेटिडा' या जातीची गांडुळे उत्तम मानली जातात.

फायदे आणि नफा: हा व्यवसाय सुरू करण्यासाठी खूप कमी भांडवल लागते. तयार झालेले खत स्वतःच्या शेतात वापरल्यास पिकांचे उत्पन्न वाढते आणि रासायनिक खतांचा खर्च वाचतो. तसेच, इतर शेतकऱ्यांना आणि नर्सरी चालकांना हे खत 5 ते 10 रुपये किलोने विकून अतिरिक्त नफा मिळवता येतो.

 1.नवोदित कृषी पर्यटन :

 शेतकरी बांधवांनो हा व्यवसाय प्रमुख्यान ज्या शेतकऱ्यांची शेती शहरा पासून 20 ते 25 किलोमिटर अतंरा वर आहे. असे शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर आहे. शहरातील धकाधकीच्या जीवनापासून दूर निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवण्यासाठी शहरी लोक आता ग्रामीण भागाकडे वळत आहेत. यामुळे कृषी पर्यटनाला मोठी संधी निर्माण झाली आहे.

व्यवसाय कसा सुरू करावा?: जर तुमची शेती मुख्य रस्त्याला लागून असेल किंवा तिथे विहीर, झाडी, नदी असे सुंदर वातावरण असेल, तर तुम्ही हा व्यवसाय सुरू करू शकता. पर्यटकांसाठी राहण्याची सोय (हुरडा पार्ट्या, बैलगाडी सफर) आणि घरगुती चुलीवरचे जेवण (पिठलं-भाकरी) उपलब्ध करून द्यावे लागते.

फायदे आणि नफा: हा थेट ग्राहकांशी जोडणारा व्यवसाय आहे. यातून केवळ राहण्या-जेवणाचेच पैसे मिळत नाहीत, तर शेतातील ताजी फळे, भाज्या, धान्य देखील थेट पर्यटकांना चांगल्या भावात विकता येतात.

"शासकीय योजना आणि आर्थिक मदत "

केंद्र आणि राज्य सरकार शेतीपूरक व्यवसायांना प्रोत्साहन देण्यासाठी अनेक योजना राबवत आहे:

नाबार्ड (NABARD): दुग्धव्यवसाय आणि शेळीपालनासाठी नाबार्डमार्फत बँकांकडून कमी व्याजावर कर्ज आणि 25% ते 35% पर्यंत अनुदान (Subsidy) दिले जाते.

शरद पवार ग्रामसमृद्धी योजना: या योजनेअंतर्गत शेळीचा गोठा किंवा कुक्कुटपालनाचा शेड बांधण्यासाठी शासकीय निधी मिळतो.

निष्कर्ष 

केवळ पारंपरिक पिकांवर अवलंबून न राहता, शेतकऱ्यांनी आपल्या भौगोलिक परिस्थितीनुसार आणि उपलब्ध संसाधनांनुसार वरीलपैकी एका शेतीपूरक व्यवसायाची निवड करावी. योग्य नियोजन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि चिकाटीच्या जोरावर शेतीपूरक व्यवसाय नक्कीच शेतकऱ्यांचे जीवनमान बदलू शकतो आणि त्यांना आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध करू शकतो.शेतकरी मित्रांनो काही अडचण वाटल्यास नक्की कमेट करून विचारा.

महाराष्ट्रात दुष्काळ जाहीर: २६५ तालुके आणि शेतकऱ्यांसाठी सरकारच्या ८ मोठ्या सवलती!

 शेतकरी बांधवांनो महाराष्ट्रातील सध्याची परिस्थिती लक्षात घेऊन राज्य सरकारने दुष्काळ जाहीर केला आहे 358 पैकी 265 तालुक्यांतील शेतकऱ्यांसाठी सरकारच्या 8 मोठ्या सवलती (GR जाहीर)

राज्यात यावर्षी जून ते सप्टेंबर दरम्यान सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडला आहे खरीप पिकांचे मोठे नुकसान झाले आहे. या पार्श्वभूमीवर मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारने राज्यातील 358 पैकी 265 तालुक्यांमध्ये दुष्काळ सदृश परिस्थिती लागु केली आहे. या भागात तात्काळ खालील 8 सरकारी सवलती लागू करण्याचे आदेश मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी दिले आहेत: 

1. जमीन महसुलात पूर्ण सूट 

दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आलेल्या 265 तालुक्यांतील शेतकऱ्यांना या वर्षाचा जमीन महसूल (शेतसारा) पूर्णपणे माफ करण्यात आला आहे. शेतकऱ्यांना आता या काळासाठी कोणताही कर भारताची गरज लागणार नाही. 

2. पीक कर्जाचे पुनर्गठन 

ज्या शेतकऱ्यांनी चालू वर्षासाठी पीक कर्ज (Crop Loan) घेतले आहे आणि दुष्काळामुळे ते भरू शकत नाहीत, त्यांच्या कर्जाचे पुनर्गठन केले जाईल. यामुळे शेतकऱ्यांना कर्ज फेडण्यासाठी अतिरिक्त वेळ मिळेल आणि ते थकबाकीदार होणार नाहीत.

3. शेती कर्जाच्या वसुलीला स्थगिती 

दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यां कडून कोणत्याही बँकेमार्फत किंवा पतसंस्थेमार्फत सक्तीची कर्जाची वसुली केली जाणार नाही. शेतीशी निगडित सर्व प्रकारच्या कर्जाच्या वसुलीला तात्काळ स्थगिती देण्याचे आदेश शासनाने दिले आहेत.  

4. कृषीपंपांच्या वीजबिलात सवलत 

सरकारने आधीच 7.5 हॉर्सपॉवर पर्यंतच्या कृषीपंपांचे वीजबिल माफ केले आहे. आता दुष्काळ जाहीर झाल्यामुळे, 7.5 HP पेक्षा जास्त क्षमतेच्या कृषीपंपांच्या चालू वीजबिलातही मोठी सूट देण्यात येणार आहे

5. वीज जोडणी खंडित करण्यास मनाई 

दुष्काळी परिस्थिती मध्ये विहिरीला किंवा बोअरवेलला ज्या शेतकऱ्यां कडे पाणी आहे आशा शेतकर्याची वीज कापली जाऊ नये, म्हणून सरकारने आदेश दिले आहेत की, दुष्काळग्रस्त गावांमधील कोणत्याही शेतकऱ्याची कृषीपंपाची वीज जोडणी खंडित (कट) केली जाणार नाही. 

6. विद्यार्थ्यांचे परीक्षा शुल्क माफ 

शेतकऱ्यांच्या मुलांचा शिक्षणाचा खर्च कमी व्हावा म्हणून दुष्काळग्रस्त भागातील शालेय तसेच महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचे परीक्षा शुल्क पूर्णपणे माफ करण्यात आले आहे. 

7. रोहयो (MGNREGA) कामांच्या नियमात शिथिलता

ग्रामीण भागातील शेतकऱ्यांच्या हाताला काम मिळावे यासाठी रोजगार हमी योजनेच्या (रोहयो) नियमांमध्ये शिथिलता आणली आसुन. दुष्काळी गावांमध्ये जास्तीत जास्त नवीन कामे सुरू केली जावी, जेणेकरून मजूर आणि शेतकऱ्यांना गावातच रोजगार मिळेल. 

8. पिण्याचे पाणी आणि जनावरांच्या चाऱ्याची सोय 

टंचाईग्रस्त गावांमध्ये पिण्याच्या पाण्यासाठी तात्काळ टँकर्स सुरू करण्याचे आदेश शासनाने दिले आहे. जनावरांसाठी छावण्या किंवा चाऱ्याची साठवणूक करणे आणि शेतकऱ्यांना हक्काचे अन्नधान्य पुरवण्याची जबाबदारी जिल्हा प्रशासनाला देण्यात आली आहे.

सरकारने कृषी आयुक्तांना तात्काळ जीपीएस (GPS) आणि फोटोंसह पिकांचे पंचनामे करण्याचे आदेश दिले आहेत. पिकांच्या प्रत्यक्ष नुकसानीची अंतिम आकडेवारी आल्यानंतर, नुकसान भरपाईची रक्कम थेट शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात जमा करण्यासाठी स्वतंत्र जीआर काढला जाईल                                   आशी माहिती सरकार मार्फत देण्यात आली आहे. 

शेळी पालन व्यवसाय व व्यवस्थापन (चारा खुराक रोग व विक्री)

 शेतकरी बांधवांनो शेळी पालन व्यवसाय हा शेतीला पुरक जोडधंदा म्हणुन किफायतशीर ठरलेला आहे. पशुपालन व्यवसाय हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा भाग आहे. कारण राज्यातील 70% लोकसंख्या उपजीविकेसाठी शेती वर अवलंबून आहे. शेळी पालन व्यवसाय दुष्काळी निमदुष्काळी भागात केला जातो. शेळ्यांपासुन मांस,दुध,कातडी आणि लेंडीखत उत्पादन मिळते. राज्यातील शेळीपालन व्यवसाय जवळ पास एक लाख कुटूंबा कडुन केला जातो. तर 95% खेड्यामध्ये 48% कुटूंबा कडुन शेळी पालन केले जाते. राज्यामध्ये एकूण 30.09 लाख मेंढ्या व 103.91 लाख शेळ्या आहेत. 

भारतातील शेळ्यांच्या प्रमुख जाती: 

1.भारतामध्ये शेळ्यांच्या एकुण 23 जाती आहेत. 

2.शेळी पालन हे प्रामुख्याने मांस व दुध उत्पादनासाठी केले जाते. 

3.दुध व मांस उत्पादनावरून शेळ्यांचे दुध उत्पादनासाठी उपयुक्त शेळ्यां व मांस उत्पादनासाठी उपयुक्त शेळ्या असे वर्गीकरण करण्यात येते. 

* दुध व मांस उत्पादनासाठी उपयुक्त शेळ्याच्या जाती:

1) जमनापारी: रंग प्रामुख्याने पांढरा दुध उत्पादन 200 ग्रॅम आढळतात. उत्तर प्रदेशामधील इतवाह जिल्हा तसेच मथुरा व आग्रा येथे आढळतात. 

2) बिटल: आकाराने लहान रंगाने तांबडसर असुन त्यावर ठिबके आसतात. रोज 2 ते 4 लिटर दुध स्निग्धांशाचे प्रमाण 3.5 ते 4% आढळतात राजस्थान,पंजाब,हरियाणा 

3) सुरती: पांढरा रंग 2 ते 4 लिटर दुध उत्पादन. सुरत,धुळे, जळगाव आढळतात. 

4) आकाराने मोठ्या, रंग गडद तपकिरी मोठी व चांगली कास दररोज 2 लिटर पर्यंत दुध देतात 

आढळतात राजस्थान मधील सिरोही तसेच गुजरात मधील पालमपुर 

5) संगमनेरी: रंग प्रामुख्याने पांढरा किंवा काळा, या शेळ्या नगर जिल्ह्यातील संगमनेर तसेच त्यालगतच्या तालुक्यामध्ये आढळतात. 

* मांस उत्पादनासाठी उपयुक्त शेळ्या:

1) ब्लॅक बेंगाल: आकाराने लहान शक्यतो काळा रंग आढळतात  पश्चिम बंगाल, आसाम व मनीपुर 

2) उस्मानाबादी शेळ्या: रंग प्रामुख्याने काळा, व शेळीचे मुळस्थान उस्मानाबाद तसेच लातूर, बीड व सोलापूर  

3) बारबेरी: रंग प्रामुख्याने पांढरा व त्यांवर तपकिरी रंगाचे ठिपके.  उत्तर प्रदेश मधील इतवाह तसेच राजस्थान मधील अलिगड जिल्हात आढळतात. 

*शेळी पालन व्यवसायाच्या पध्दती, महत्त्वा व फायदे:

शेळी पालन व्यवस्थापनाच्या प्रमुख तीन पध्दती प्रचलित आहेत. मुक्त व्यवस्थापन, मिश्र व्यवस्थापन आणि बंदिस्त शेळीपालन 

1) मुक्त व्यवस्थापन: मुक्त व्यवस्थापन पध्दती मध्ये शेळ्या मिश्र कळपामध्ये इतर पाळीव प्राण्यासोबत नैसर्गिक पडीक नापिक जमीनीवर उगवलेल्या गवतावर झाडपल्यावर चारऊ कुरणावर धान्यं पिकाचे अवशेषावर जोपसल्या जातात. यामध्ये चराऊ कुरणावरील झाडांच्या सावलीचा , नदी, नाले आणि तळ्यातील पाण्याचा उपयोग करून घेतला जातो. या पध्दतींमध्ये निवारा, चारा, वैरण, खुराक आणि पाण्याची वेगळी व्यवस्था केली जात नाही.त्यासाठी शेळ्या पुर्ण पणे निसर्गावर अवलंबून असतात या पध्दतींमध्ये प्रतिकुल परिस्थितीत शेळ्याना संरक्षण फार कमी मिळते. परंतु अडचणीच्या काळात रात्रीच्या वेळी काटेरी कुंपण घालून उघड्यावर किंवा झाडाखाली निवार्याची सोय केली जाते. मुक्त व्यवस्थापन पध्दती कमी पावसाच्या शिवाय उष्ण हवामानात डोंगराळ प्रदेशात सोईस्कर आहे. या पध्दतींमध्ये नैसर्गिक साधन सामग्रीचा पुरेपुर उपयोग करून घेतला जातो. अल्प भुधारक शेतकरी शेतमजुर आर्थिक दुर्बलता अत्यल्प जमीन धारणा, वैरण, पाण्याची कमतरता, न परवडणारी कोरडवाहू जमीन हे प्रमुख कारणे आहेत. या पध्दतींमध्ये कळपातील शेळ्याची संख्या अधिक (45-275) असते. परंतु भांडवली गुंतवणूक, मजुर, चारा, पाणी, औषधोपचारावरील होणारा खर्च कमी लागतो. शेळ्यांना व्यायाम मिळतो. रोजंदारीवरील किंवा हंगामी मंजूराचा वापर केला जात नाही. या पध्दतींमध्ये कुटुंबातील व्यक्तीचा व्यवस्थापनासाठी उपयोग केला जातो. त्यामुळे इतर व्यवस्थापन पध्दतीच्या तुलनेत या पध्दतींमध्ये भांडवली गुंतवणुकीच्या प्रमाणात आर्थिक उत्पन्न मिळते. 

फायदे: 1. या पध्दतींमध्ये शेळ्यांच्या निवार्यावर तसेच मजुरीवर खर्च होत नाही. 

2. शेळ्यांना व्यायाम मिळतो. 

3. शेळ्यां त्याच्या आवडीनुसार चारा खातात.

* मिश्र व्यवस्थापन किंवा अर्थ बंदिस्त पध्दत: मिश्र व्यवस्थापन पध्दती मध्ये मर्यादित स्वरूपात मुक्त आणि बंदिस्त पध्दतीचा समावेश केला जातो. परंतु मुळं ठिकाणापासुन शेळ्यांचे कळप स्थलांतर केले जात नाही. शेळ्यां मिश्र कळपामध्ये जोपसल्या जातात तसेच कळपाचे आकारमान 50 पेक्षा अधिक नसते. शेळ्यांचे कळप नैसर्गिक कुरण शेतातील बांधांवर धान्य पिकाची काढणी केलेल्या क्षेत्रावर तसेच झाडपल्यावर दैनंदिन 6 ते  8 तास चारल्या जातात . परंतु फक्त नैसर्गिक चार्यावर शेळ्यांच्या अन्नद्रव्याची गरज पुर्ण होऊ शकत नाही. त्याकरिता रात्री च्या वेळी गोठ्या त हिरवी वैरण, कोरडा चारा तसेच खुराक गरजेनुसार दिला जातो. पिण्याच्या पाण्याची, क्षार चाटणाची गोट्यात सोय केली जाते.गाभण दुभत्या शेळ्या आणि वाढत्या शरीराच्या वाढीचा वेग मांस उत्पादन शेळीची पुनरूत्पादन क्षमता आणि दुध उत्पादन वाढण्यास मदत होते. तसेच लेडीखताचे उत्पादन सुध्दा अधिक मिळते 

फायदे: 1) गाभण दुभत्या शेळ्या आणि वाढत्या वयातील करडांची विशेष काळजी घेणं सोईचे होते 

2) शेळ्याची आहार क्षमता आणि पचनक्षमता वाढण्यास मदत होते. 

3) लेंडीखताचे उत्पादन अधिक मिळते.  

4) स्वस्त मांस उत्पादनासाठी उपलब्ध साधन सामग्रीच्या पुरेपुर उपयोग होतो. 

बंदिस्त शेळीपालन: 

या व्यवस्थापन पध्दती मध्ये शेळ्या निवार्याच्या सुरक्षित ठिकाणी दिवस रात्र सुधारीत गोठ्या मध्ये ठेवल्या जातात. या व्यवस्थापन पध्दती मध्ये शेळ्या बाहेर चारवयास पाठविले जात नाहीत.गरजेनुसार शेळ्यांना वैरण खाद्य पाणी आणि औषधोपचार गोठ्यात केला जातो. उत्पादन मुख्या साधन म्हणून ही पध्दत वापरण्यात येते. या पध्दतींमध्ये शेळ्यांच्या कळप अकारण लहान आसुन वेगवेगळ्या गटांमध्ये ठेवण्यात येते.या पध्दती मध्ये जातीवंत शेळ्याची अनुवंशिक उत्पादन क्षमता विकसित होऊन अधिक चालना मिळण्यास मदत होते. यामध्येनैसर्गिक प्रतिकुल हवामानापासुन संरक्षण देण्यासाठी सुधारीत गोठ्या ची आवश्यकता असते. या मध्ये शेळ्यांच्या व्यवस्थापनाकरिता मजुरांची अवश्यकता असते. चारा पिकांच्या उत्पादनाकरिता बारमाही सिचनाची सुविधा असलेल्या जमीनची अवश्यकता असते. साधारणपणे एका शेळी करिता वर्षे भर लागणारी हिरवी वैरण उत्पादनाकरिता बारमाही सिंचनाची सोय असलेली साधारणपणे 2 गुठे जागेची अवश्यकता असते. बंदिस्त शेळीपालन मध्ये निवार्याकरिता एका शेळीला 10 चौ.फु. बंदिस्त आणि 20 चौ.फुट.मोकळी जागेची आवश्यकता असते. याप्रमाणे गोठा बांधकामाचे नियोजन करावे लागते. 

फायदे:

 1) बंदिस्त व्यवस्थापन पध्दती मध्ये सांसर्गिक रोगाचा आणि जंताचा प्रादुर्भाव कमी होण्यास मदत होते. 

2) मर्यादित स्वरूपात हालचाली होत असल्यामुळे शेळ्याची शक्ती वाचते आणि परिणामी मांस उत्पादन वाढीस मदत होते. 

3) पिकाचे नुकसान होत नाही. 

4) पैदाशीकरिता निवड किंवा संकर पध्दत अंमलात आणणे सोपे होउन अधिक उत्पन्न देणार्या शेळ्यांचे चांगल्या प्रकारे संगोपन करता येते. 

5) बंदिस्त शेळीपालन मध्ये पिकाचे नुकसान होत नाही. 

6) दैनंदिनी व्यवस्थापन करणे सोपे होते. 

7) 24 तासामधील शेळ्यांपासुन मिळणारे लेंडीखत उपलब्ध होते. 

चारा आणि आहार व्यवस्थापन:

हिरवा चारा: एका पूर्ण वाढलेल्या शेळीला दररोज 3 ते 4 किलो हिरवा चारा आवश्यक असतो शेळी पालन एक उत्कृष्ट व्यवसाय अलीकडे .... यामध्ये सुळबाभूळ, शेवरी, दशरथ घास, मेथी घास आणि मका यांचा समावेश करावा शेळी पालन करत असताना आपण शेळ्यांसाठी कोणता चारा लागवड ....

वाळलेला चारा: दररोज 1 किलो वाळलेला चारा (उदा. तुरीचे भुसकट, हरभऱ्याचे कुटार किंवा वाळलेले गवत) द्यावा शेळी पालन एक उत्कृष्ट व्यवसाय ( वाचा व नक्की शेअर करा) अलीकडे ....

खुराक (सांद्रित आहार): शेळ्यांच्या वजनानुसार दररोज 100 ते 150 ग्रॅम खुराक द्यावा  | शेळ्यांचे आहार अन् आरोग्य व्यवस्थापन.... खाद्यात खनिज मिश्रण  आणि स्वच्छ पाण्याचा पुरवठा सतत असावा | शेळ्यांचे आहार अन् आरोग्य व्यवस्थापन.

 शेळीतील जंतू प्रादुर्भाव व उपाय :

लक्षणे: शेळीचे वजन घटणे, अशक्तपणा येणे, जबड्याखाली सूज येणे (बॉटल जॉ), पातळ संडास होणे आणि अंगावरील केस रठ होणे.

उपाय (जंतनिर्मूलन): शेळ्यांना वर्षातून किमान 3 ते 4 वेळा जंतूनाशक औषध (Deworming) पाजावे. पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी आणि पावसाळा संपल्यानंतर जंतनिर्मूलन करण करणे अत्यंत गरजेचे आसते.औषध बदलून-बदलून द्यावे जेणेकरून जंतूंमध्ये प्रतिकारशक्ती तयार होणार नाही

गाभण शेळीची निगा:

खाद्य व्यवस्थापन: गाभण शेळीला शेवटच्या दीड ते दोन महिन्यांत दररोज 200 ते 300 ग्रॅम अतिरिक्त खुराक द्यावा शेळीपालनात ज्यामुळे पिल्लांची वाढ चांगली होते.

अलगीकरण: येण्याच्या 15 ते 20 दिवस आधी गाभण शेळीला दुसर्या शेळ्यांपासून वेगळे करून स्वच्छ आणि कोरड्या जागी ठेवावे, जेणेकरून तिला मारहाण किंवा दुखापत होणार नाही.

लसीकरण: येण्यापूर्वी महिनाभर आधी शेळीला डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ई.टी. ची लस द्यावी.

करडांची (पिल्लांची) काळजी:

जन्मानंतर लगेच: करडु जन्माला आल्यावर त्याचे नाक आणि तोंड स्वच्छ करावे जेणेकरून श्वास घेण्यास त्रास होणार नाही. नाळ 1 इंचावर कापून त्यावर टिंचर आयोडीन लावावे.

चिकाचे दूध: जन्मानंतर पहिल्या अर्ध्या तासाच्या आत करडाला शेळीचे चिकाचे दूध पाजावे हे अत्यंत आवश्यक आहे. यामुळे त्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.

संरक्षण: करडांना थंड वारे, पाऊस आणि ऊन यांपासून वाचवावे

शेळ्यांचा विमा:

महत्त्व: शेळीचा आजार किंवा अपघातामुळे मृत्यू झाल्यास होणारे आर्थिक नुकसान टाळण्यासाठी विमा उतरवणे अवश्यक आहे.

प्रक्रिया: सरकारी योजना (उदा. राष्ट्रीय पशुधन अभियान) किंवा न्यू इंडिया अशोरन्स, ओरिएंटल इन्शुरन्स यांसारख्या कंपन्यांमार्फत विमा काढता येतो.

आवश्यक गोष्टी: विम्यासाठी शेळीच्या कानात बारकोड असलेला टॅग मारणे आणि सरकारी पशुवैद्यकीय डॉक्टरांचे आरोग्य प्रमाणपत्र असणे गरजेचे आहे.

शेळ्यांतील आजार व उपाय:

पी.पी.आर. ( - बुळकांडी किंवा शेळ्यांमधील प्लेग)

लक्षणे: शेळीला तीव्र ताप येतो, नाक आणि डोळ्यांतून पाणी व पू सारखा द्राव वाहतो, तोंडात व ओठांवर जखमा होतात आणि दुर्गंधीयुक्त पातळ संडास (जुलाब) होतो.

प्रतिबंध व उपाय: हा अत्यंत संसर्गजन्य विषाणूजन्य रोग आहे. यावर कोणताही ठोस उपचार नाही, म्हणून वर्षातून एकदा PPR ची लस टोचणे हाच एकमेव खात्रीशीर उपाय आहे. 

आंत्रविषार :

लक्षणे: हा जीवाणूजन्य आजार असून खाद्यात अचानक बदल झाल्यास किंवा जास्त कोवळा चारा खाल्ल्यास होतो. शेळी पोटदुखीमुळे पोटावर लाथा मारते, चक्राकार फिरते, तोंडातून लाळ गळते, हिरवे जुलाब होतात आणि काही तासांतच तिचा अचानक मृत्यू होतो.

प्रतिबंध व उपाय: दरवर्षी पावसाळा सुरू होण्यापूर्वी (मे-जून महिन्यात) ET ची प्रतिबंधात्मक लस टोचून घ्यावी. 

 घटसर्प :

लक्षणे: शेळीला तीव्र ताप येतो, गळ्यापाशी मोठी सूज येते, श्वास घेताना अडचण होऊन 'घरघर' असा आवाज येतो आणि जीभ बाहेर पडते.

प्रतिबंध व उपाय: हा रोग मुख्यत्वे पावसाळ्यात पसरतो. यापासून बचावासाठी मे किंवा जून महिन्यात डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घटसर्पाची लस द्यावी.

गोट पॉक्स :( देवी)

लक्षणे: शेळीच्या अंगावर, विशेषतः कातडीवर, पोटावर आणि सडांवर लहान-लहान फोड येतात. ताप येतो आणि भूक मंदावते.

प्रतिबंध व उपाय: आजारी शेळीला त्वरित निरोगी कळपापासून वेगळे करावे. पशुवैद्यांच्या सल्ल्याने गोट पॉक्स लस टोचून घ्यावी. 

 फऱ्या :

लक्षणे: हा जीवाणूजन्य आजार असून शेळीच्या पाठीच्या किंवा मांडीच्या पुठ्ठ्यावर (स्नायूंमध्ये) सूज येते, शेळी लंगडते आणि सूज आलेल्या भागावर दाबल्यास 'कुरकुर' असा आवाज येतो.

प्रतिबंध व उपाय: रोगाची लक्षणे दिसताच पशुवैद्यांकडून अँटीबायोटिक्स उपचार करून घ्यावेत आणि वेळेवर लस द्यावी.

घटके किंवा दगडी आजार :( कासदाह)

लक्षणे: दूध देणाऱ्या शेळ्यांची कास (सड) सुजते, गरम व कडक होते आणि दुधाचा रंग बदलून त्यात रक्ताचे किंवा पुवाचे अंश दिसतात.

प्रतिबंध व उपाय: दूध काढताना स्वच्छता ठेवावी. गोठ्यातील फरशी सुकी आणि निर्जंतुक असावी.

शेळीपालनात पैदाशी बोकड आणि शेळीची निवड:

शेळीपालनाचे यश हे पैदाशी साठी वापरलेले शेळी व बोकड यांवर अवलंबून असते. शेळी व्यवसायाची सुरूवात जास्तीत जास्त 20 शेळ्या व 1 बोकड घेऊन करावी. शेळी पालनात पैदाशी बोकडाची निवड अतिशय महत्वाचे असते. कारण पैदाशी बोकड हा कळपाचा मुख्या कणा आसतो .पैदाशी बोकड हा प्रत्येक करडाच्या 50 टक्क्यांपक्षा जास्त अनुवंशात हातभार आणि शेळीची समुहाचा गाभण दर गुतागुतीची प्रक्रिया आसते कारण कळपाची सुधारणा बर्याच प्रमाणात पैदाशीच्या बोकडावर अवलंबून असते. 

पैदाशी बोकडाचा आहार: पैदाशी च्या बोकडाना पैदास काळात त्याच्या वजनानुसार अतिरिक्त हिरवाचारा वाळलेला चारा व खुराक देण्यात यावा. पैदाशी काळात बोकडाच्या आहारात वैरणीशिवाया 400 ते 800 ग्रम आंबोण मिश्रण देणे आवश्यक आहे. ओली वैरण उपलब्ध नसल्यास चांगले प्रतीची सुकी वैरण आंबोणाशिवाय खातील तितकी द्यावी. दिवसाला द्यावयाचे आंबोण दोन वेळा विभागुन द्यावे. आंबोण बोकड पूर्णपणे खातील याची खबरदारी घ्यावी. 

शेळ्यांची विक्री व्यवस्थापन:

 महाराष्ट्रात शेळी पालन व्यवसाय प्रमुख्याने अल्प आणि अत्यल्प भुधारक शेतमजुर आदिवासी ह्याच्याकडुन केला जातो. आपल्या राज्यामध्ये हा व्यवसाय प्रमुख्याने मांस उत्पादनासाठीकेला जातो.दुध आणि लेंडीखत ही दुय्यम परंतु महत्त्वाची उत्पादने आहेत. शेळी मधील जुळे करडे देण्याची क्षमता तुलनात्मक दृष्ट्या अल्प आर्थिक गुंतवणूक, मांस खाण्यावर कोणतेच धार्मिक निर्बंध नाहीत.            आपल्या बोकडाना अधिक भाव मिळण्यासाठी त्यांच्या व्यवस्थापनाकडे विशेषता आहार आणि वाढ मिळत नसल्यास सदर करडे तात्काळ मांसासाठी विकुन टाकने केव्हाही चांगले त्यामुळे त्यांच्या वरील खाद्य आणि इतरही व्यवस्थापनावरील खर्च कमी होईल तसेच मुत्युमुळे होणारे आर्थिक नुकसान ही टाळता येईल विक्री करावयाच्या करडाचे दर जन्माल्यापासुन दुध तुटे पर्यंत दर आठवड्याला आणि त्यानंतर दर पंधरवड्याला शारीरक वजने नोंद करावीत म्हणजे वजन वाढीचा वेग अपेक्षित प्रमाणे आहे किंवा नाही हे कळेल वजन वाढीचा वेग कमी असल्यास करडांच्या आहारात आणि व्यवस्थापनात सुधारणा करणे शक्य होईल. 

बटाटा लागवड तंत्रज्ञान लागवडीपासून ते काढणीपर्यंत सर्व माहिती

 शेतकरी बांधवांनो हलक्या प्रतिच्या बाण्याचा वापर कमी अनुकूल जमीन आणि हवामान अपुरा पाणी पुरवठा किड व रोग इत्यादी प्रमुख कारणांमुळे महाराष्ट्रात बटाटा उत्पादन कमी होते. बटाट्याच्या पिकाची लागवड देशामध्ये अनेक राज्यांत प्रमुख्याने रब्बी हंगामात मोठ्या प्रमाणात यशस्वीरित्या केली जाते महाराष्ट्रात खरीप व रब्बी हंगामात बटाटा लागवड केली जाते त्यामुळे उत्तर भारतात जेव्हा बटाटा पिक नसते तेव्हा नवा बटाटा महाराष्ट्रात उपलब्ध असतो भाव चागंला येतो.

जातीची निवड:

सर्वसाधारणपणे लवकर येणार्या जाती 80 ते 100 दिवस , मध्यम कालावधीत येणार्या जाती 100 ते 120 दिवस व उशिरा येणार्या जाती 120 पावसापेक्षा जास्त कालावधी त येणार्या जाती अशा प्रकारे कालावधी वरून बटाट्याच्या जाती पडल्या आहेत. हिमाचल प्रदेशात कुफरी येथे बटाटा संशोधन केंद्र आहे. या केंद्राने बटाटा पिकांच्या अनेक जाती विकसित केल्या असुन महाराष्ट्रात काही हळव्य व गरव्या जातीची शिफारस केली आहे. त्या जाती पुढे सविस्तर देतं आहोत. 

        कुफरी चंद्रमुखी ही लवकर येणारी बटाट्याची जात असुन महाराष्ट्रात लागवडी साठी उत्तम आहे. कुफरी हि केवळ 75 ते 80 दिवसात येणारी जात असुन महाराष्ट्रात खरीप व रब्बी हंगामासाठी उत्तम जात आहे. कुफरी सिंधुरी ही उशिरा येणारी मात्र महाराष्ट्रात रब्बी हंगामासाठी उत्तम जात आहे. कुफरी बादशहा ही उत्तर भारतात चांगले उत्पन्न देणारी जात आहे. याशिवाय कुफरी अलंकार, कुफरी चमत्कार, कुफरी देवा इत्यादी बटाट्याच्या सुधारीत जाती आहेत. 

हळव्या जाती: 

कुफरी लवकर: हि जात रब्बी व खरीप या दोन्ही हंगामात घेता येते व 75 ते 80 दिवसात या जातीचे बटाटे काढणीस तयार होतात.  ही जात दक्षिण पठारी प्रदेशात चागंली येते हेक्टरी उत्पादन 15 ते 19 टन असुन बटाटा आकाराने मोठा गोल व सफेद रंगाचा असतो. साठवणुकीस चागंला राहतो. 

कुफरी चंद्रमुखी : झाडे मध्यम उंचीची उभी व जोमदार वाढणारी आसतात. खरीप व रब्बी या दोन्ही हंगामासाठी या जातीची शिफारस करण्यात आली आहे. पिक 80 ते 90 दिवसात काढणीस तयार होते.उत्पादन 20 ते 25 टन हेक्टरी असुन. बटाटे आकर्षक पांढर्या रंगाचे असतात. या जातीचे बटाटे लवकर शिजतात व गर मळकट पांढरा पाठूख असतो.हे साठवणुकीस उत्तम आहे.

गरव्या जाती:

कुफरी सिंधुरी: या जातीची शिफारस रब्बी हंगामासाठी केली असुन बटाटे आकाराने गोल व फिकट रंगाचे असतात. बटाटे 110 ते 120 दिवसात काढणीस तयार होतात. बटाट्यातील गर फिका व पिवळ्या रंगाचा असुन ही जात माने मुरडणार्या रोगास प्रतिकार करते व करपा या रोगास प्रतिकार करते. याचे उत्पादन हेक्टरी 22 ते 25 टन आहे. 

कुफरी बादशहा : हि जात धुक्यात तसेच करपा या रोगास प्रतिकार करते. बटाटे 90 ते 100 दिवसात काढणीस तयार होतात. बटाटा मध्यम मोठ्या आकाराचा असुन पांढरट चमकदार रंगाचा आहे. याचे उत्पादन हेक्टरी 23 ते 26 टन मिळते. 

जे एच - 222 : हि बटाट्याची संकरित जात असुन  करपा रोगाल प्रतिकारक आहे. बटाटे पांढर्या रंगाचे व लांबोळे असुन या जातीच्या बटाट्याची प्रत साठवणुकीस चागंली राहते. ही जात 1988 मध्ये लागवडी साठी शिफारस करण्यात आली आहे. प्रतिहेक्टरी उत्पादन 22 ते 25 टन मिळते. 

 हवामान :

बटाटा हे प्रामुख्याने थंड हवामानात येणारे पीक आहे.

तापमान: बटाट्याच्या उगवणीसाठी 25°C, वनस्पतींच्या वाढीसाठी 20°C आणि कंद (बटाटा) पोसण्यासाठी 17°C ते 20°C तापमान उत्तम मानले जाते.

जर तापमान 30°C पेक्षा जास्त वाढले, तर बटाटे तयार होण्याच्या प्रक्रियेवर विपरीत परिणाम होतो आणि कंद नीट बसत नाहीत.

 जमीन निवड :

बटाटा लागवडीसाठी पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी, सुपीक आणि भुसभुशीत (हलकी ते मध्यम पांढरी किंवा वालुकामय-पोयट्याची) जमीन अत्यंत योग्य असते.

जमिनीचा सामा (pH) 6.7 ते 7.5 च्या दरम्यान असावा. 

टीप: अत्यंत चोपण, भारी काळी किंवा पाणी साठून राहणारी जमीन बटाट्यासाठी निवडू नये. अशा जमिनीत कंदांचा विकास नीट होत नाही आणि कंद सडण्याचा धोका वाढतो. लागवडीपूर्वी जमीन 2-3 वेळा नांगरून भुसभुशीत करावी आणि भरपूर शेणखत मिसळावे. 

लागवडीचा कालावधी:

बटाटा लागवड जर 15 ऑक्टोबर ते 15 नोव्हेंबर या कालावधीत केली असता डिसेंबर व जानेवारी तील थंड हवामान जमीनीतील बटाटे पोसण्यास अनुकूल असते म्हणुन या कालावधीत लागवड करणे फायद्याचे ठरते. 

पुर्व मशागत: 

जमीनीची नांगरणी व वखारणी करून जमीन मोकळी व भुसभूशीत करावी. हेक्टरी 25 ते 30 टन चांगले कुजलेले शेणखत पसरून घ्यावे. तसेच शेणखता सोबत ऑझाटोबॅक्टर अडीच किलो पी.एस. बी.अडीच किलो ही जीवाणू संवर्धक खते व ट्रायकोडर्मा अडीच किलो ही परोपजीवी बुरशी प्रति हेक्टरी या प्रमाणात द्यावे. शक्य असल्यास हिरवळीचे खत म्हणुन तागाचा उपयोग बटाट्यासाठी अधिक फायदेशीर ठरते. 

लागवडीचे अतंर:

बेणे किंवा फोडीची, दोन ओळीतील अंतर 45 ते 60 सेमी व दोन झाडातील अतंर 10 ते 15 सेमी ठेवून तीन ते चार से.मी. खोलीवर लागवड करावी. या प्रमाणे प्रति हेक्टरी 20 ते 25 क्विंटल बेणे लागते. 

. खत व्यवस्थापन :

बटाटा हे जमिनीच्या आत वाढणारे पीक असल्याने याला खतांची भरपूर गरज असते . माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार खतांचे नियोजन करणे उत्तम ठरते 

सेंद्रिय खते: लागवडीपूर्वी शेत तयार करताना प्रति हेक्टरी 15 ते 20 टन चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत व्यवस्थित मिसळावे 

रासायनिक खतांची शिफारस (प्रति हेक्टरी): 150 किलो नत्र (N), 60 किलो स्फुरद (P) आणि 120 किलो पालाश (K) 

खत देण्याची पद्धत व वेळ:

लागवडीच्या वेळी: नत्राची अर्धी मात्रा (75 किलो) आणि स्फुरद व पालाशची संपूर्ण मात्रा (60 किलो स्फुरद + 120 किलो पालाश) लागवडीच्या वेळी ओळीत द्यावी 

लागवडीनंतर (३० दिवसांनी): लागवडीनंतर सुमारे 25 ते 30 दिवसांनी उरलेल्या नत्राची अर्धी मात्रा (75 किलो) द्यावी. या वेळी खुरपणी करून पिकाला मातीची भर (वरंबे चढवणे) द्यावी 

पाणी व्यवस्थापन :

बटाटा पिकाची मुळे उथळ असतात, त्यामुळे याला नियमित पण थोडे हलके पाणी लागते. पिकाला एकूण 50 ते 60 सें.मी. पाण्याची गरज असते.

पहिले पाणी (आंबवणी): बटाट्याची लागवड केल्यानंतर लगेच हलके पाणी द्यावे. यामुळे बटाट्याचे कोंब जमिनीत कुजत नाही.

दुसरे पाणी: लागवडी नंतर 4 ते 6 दिवसांनी दुसरे पाणी द्यावे. पाणी देताना वरंबे 2/3 (दोन तृतीयांश) उंचीपर्यंतच भिजतील याची काळजी घ्यावी, वरंबे पूर्ण पाण्यात बुडवू नयेत.

नियमित पाणी पाळ्या: जमिनीच्या मगदुराप्रमाणे आणि हवामानानुसार साधारणपणे 6 ते 8 दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात.

महत्त्वाचा टप्पा (बटाटा पोसण्याचा काळ): लागवडीनंतर 45 ते 60 दिवसांच्या दरम्यान जमिनीत बटाटे (कंद) फुगण्यास सुरुवात होते. या काळात पिकाला पाण्याचा ताण पडू देऊ नये, अन्यथा बटाट्याचा आकार लहान राहतो किंवा त्यांना तडे जातात.

काढणीपूर्वी: बटाटा काढणीच्या 10 ते 12 दिवस आधी पाणी देणे पूर्णपणे बंद करावे, ज्यामुळे बटाट्याची साल जाड होते आणि साठवणूक क्षमता वाढते.

रोग व्यवस्थापन आणि उपाय:

करपा रोग :

बटाट्यावर दोन प्रकारचा करपा येतो:

अगेती करपा (Early Blight): पानांवर लंबगोळा, तपकिरी रंगाचे गोल कडे असलेले सारखे) ठिपके पडतात.

पछेती करपा : हा अत्यंत घातक रोग असून दमट हवामानात वेगाने पसरतो. पानांच्या कडा काळ्या पडतात आणि पाने कुजतात.

नियंत्रण:

प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून मँकोझेब (Mancozeb) किंवा कॉपर ऑक्सीक्लोराईड (Copper Oxychloride) 2.5 ग्रॅम प्रति लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

प्रादुर्भाव जास्त असल्यास मेटॅलॅक्सिल + मँकोझेब (सॅफ/रिडोमिल) 2 ग्रॅम प्रति लीटर पाण्यातून फवारावे.

 बांगडी रोग किंवा जिवाणूजन्य सड:

लक्षणे: हा जिवाणूजन्य रोग आहे. यामध्ये पाने पिवळी पडून झाड अचानक सुकते (कोमेजते). बटाटा आडवा कापल्यास आतमध्ये तपकिरी रंगाची वर्तुळाकार रेघ (बांगडीसारखी) दिसते आणि दाबल्यास पांढरा पू सारखा द्रव बाहेर येते.

नियंत्रण:

हा मातीतून पसरणारा रोग असल्याने लागवडीपूर्वी बेणेप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे.

शेतात पाणी साचू देऊ नये, निचरा चांगला असावा.

प्रादुर्भाव दिसल्यास स्ट्रेप्टोसायक्लिन (Streptocycline) 1 ग्रॅम + कॉपर ऑक्सीक्लोराईड 30 ग्रॅम प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून झाडाच्या मुळाशी आळवणी (Drenching) करावी.

 काळी बुरशी / ब्लॅक स्कर्फ 

लक्षणे: बटाट्याच्या सालीवर काळ्या किंवा गडद तपकिरी रंगाचे कडक ठिपके दिसतात. यामुळे बटाट्याचा बाजारातील भाव कमी होतो.

नियंत्रण: लागवडीपूर्वी बटाट्याचे बेणे कार्बेन्डाझिम (Bavistin) किंवा मँकोझेब च्या द्रावणात 10 ते 15 मिनिटे बुडवून मगच लागवड करावी.

 विषाणूजन्य रोग - तांबेरा/बोकड्या/मोझॅक)

लक्षणे: पाने आकसतात, लहान राहतात किंवा पिवळी पडतात. झाडाची वाढ खुंटते. हे रोग प्रामुख्याने मावा, तुडतुडे आणि पांढरी माशी या किडींमुळे होतात. 

उपाय: तुडतुड्याच्या बंदोबस्त साठी डायमेथोएट 30 टक्के दहा मिली दहा लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. मावा व पांढरी माशी साठी उलाला किंवा पणामा हे कीटकनाशक घ्यावे.

साठवणुक :

बटाटा काढल्यानंतर आठ ते दहा दिवस सावलीत सुकवत ठेवून मुरू द्यावा.त्यामुळे वाहतूक करताना हाताळतांना साल निघत नाही. वेगवेगळी प्रतवारी विभागणी केलेले बटाटे 40 ते 50 किलो वजनाचे पोत्यांत भरावी त व हे बटाटे शितगृहात 2.2 ते 3.3 अंश सेल्सिअस तापमान 75 ते 80 टक्के आद्रता असतांना उत्तम स्थितीत राहु शकतात. साठवणुकीपुर्वी 100 लीटर पाणी 100 ग्रॅम बावीस्टीन व 500 मि.ली. निर्माक या द्रावणात बटाटे पाच मिनिटे बुडवावेत. त्यानंतर सुकवावेत नंतर ठेवावे असे केल्याने बटाटा बराच काळ सुरक्षित राहतो. 

उत्पादन: 

सलग बटाट्याची लागवड केली असता आपणास हेक्टरी 16 ते 25 टन उत्पादन मिळु शकते. बटाट्याचे उत्पादन बहुतांशी लागवडी चा हंगाम जमीन बेण्याची शुध्दता व जात यावर अवलंबून असते. सर्वसाधारणपणे 150 ते 250 क्विंटल प्रति हेक्टरी उत्पादन होते. काही शंका असल्यास खाली कमेट करून नक्की विचार 

मिरची लागवडीचे नवे तंत्रज्ञान

मिरची लागवड 

 शेतकरी बांधवांनो भारतातील प्रमुख मिरची उत्पादक जिल्हे धारवाड, नागपूर ,प्रकाशन,कामान ,गुंटूर,वरंगळे,कृष्णा,करिमनगर आहेत.महाराष्ट्रातील प्रमुख मिरची उत्पादक जिल्हे नागपूर नाशिक नंदुरबार अहमदनगर सोलापूर संभाजीनगर अमरावती व लासलगांव वरील सर्व जिल्हे अवर्षण प्रवण विभागात मोडत असल्याने सरासरी उत्पादकता कमी आहे. 

हवामान:

सरासरी 600 ते 1250 मि.मी.वार्षिक पर्जन्यमान असणारे विभागात मिरचीचे पिक उत्तम येते. मिरची पिकांच्या वाढीसाठी सुरूवातीच्या काळात उष्ण व दमट तर कोरडे हवामान चांगले मानवते. त्या पिकांच्या वाढीसाठी 25 ते 28 अंश सेल्सिअस तापमान आदर्श असते. अतिथंड हवामान दहा अंश सेल्सिअसच्या खाली मिरचीला मानवत नाही. 

हंगाम:

मिरचीची लागवड खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी या तीनही हंगामात चांगल्या प्रकारे करता येते. खरीपासाठी मे ते जुन मध्ये रोपे तयार करून त्यांची जुन ते जुलै मध्ये पुनर्लागण रब्बीसाठी संप्टेबर ते ऑक्टोबर मध्ये रोपे तयार करून ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर मध्ये पुनर्लागण व उन्हाळी हंगामासाठी डिसेंबर मध्ये रोपे तयार करून त्यांची जानेवारी ते फेब्रुवारी मध्ये पुनर्लागण करावी. 

जमीन:

मिरचीची लागवड हलक्या वालुकामय जमिनीपासून खोल काळ्या कसदार जमिनीपर्यंत यशस्वीपणे करता येते. गाळाच्या व पोयट्याच्या जमीनीत हे पिक चांगले येते. जमीन कोणत्याही प्रकारची असली तरी उत्तम निचरा होणारी उत्तम सुपिकता असलेली व चांगली पाणी धरणक्षमता असलेली निवडावी. भारी जमीनीत पाण्याचा चांगला निचरा होत नसल्यास मिरची पिक 24 तासात दगावते. त्याचप्रमाणे आम्ल जमीनी मिरचीच्या लागवडी साठी योग्य नसतात. चुनखडीच्या जमीनीत जास्त उत्पादन मिळते. मिरचीच्या चांगल्या उत्पादन साठी जमीनीचा सामु 6.5 ते 7.5 दरम्यान असावा आणि इसी 0.2 पर्यंत असावा. 

जमीनीची मशागत:

लागवडीसाठी जमीन भुसभूशीत असने आवश्यक असते. त्यासाठी एप्रिल ते मे महिन्यात खोल नांगराणी करून वखराच्या दोन ते तीन उभ्या आडव्या पाळ्या द्याव्यात त्यामुळे ढेकळे फुटून जमीन भुसभूशीत होते. जमीन उन्हाळ्यात खुप तापून द्यावी. त्यामुळे जमीनीतील किडे उन्हात मरतात. किंवा त्यांना पक्षी खातात.वाफे तयार करण्यापूर्वी चांगले कुजलेले 20 ते 25 टन शेणखत कोरडवाहू पिकांसाठी प्रती हेक्टरी जमीनीत मिसळावे. 

मिरचीच्या प्रमुख जाती:

मिरचीच्या वेगवेगळ्या बाजारपेठेनुसार खालील प्रमुख जातींची निवड करावी:

फुले ज्योती: ही जात तिखट आणि रंगाने गडद लाल असते. या जातीची मिरची वाळवण्यासाठी उत्तम मानली जाते.

फुले मुक्ता: लवंगी मिरचीचा हा प्रकार असून मिरच्या उभ्या आणि फिकट हिरव्या असतात. ही जात चुरडा-मुरडा रोगाला बळी पडत नाही.

पुसा ज्वाला: ही जात कमी तिखट आणि लांब असते. बाजारात हिरवी मिरची म्हणून विकण्यासाठी ही अत्यंत लोकप्रिय जात आहे.

पंत सी-१ : या जातीच्या मिरच्या उभ्या आणि अत्यंत तिखट असतात. ही जात व्हायरस (विषाणू) रोगांना बऱ्याच अंशी प्रतिकारक आहे.

अग्नि व सितारा (हायब्रीड): या खाजगी कंपन्यांच्या संकरित जाती असून यांचे उत्पादन भरपूर मिळते आणि मिरच्या आकर्षक हिरव्या असतात.

सिंधुर: हि मिरची लांब जाड व देठाकड रूंद असते साल जाड फिकट हिरव्या रंगाची असुन पिकल्यानंतर आकर्षक लाल रंग दिसतो. मध्यम तिखट असणारी ही जात आंध्रप्रदेशातील लाम या संशोधन केंद्रात विकसित केलेली आहे. 

खत व्यवस्थापन :

मिरची पिकाला भरपूर अन्नद्रव्यांची गरज असते. खतांचे नियोजन पुढीलप्रमाणे करावे:

खताचा प्रकार मात्रा (प्रति हेक्टर) देण्याची वेळ

शेणखत / कंपोस्ट 15 ते 20 टन जमिनीची पूर्वमशागत करताना (लागवडीपूर्वी)

नत्र (Nitrogen) 100 किलो 3 हप्त्यांत विभागून (लागवड करताना, 30 दिवसांनी आणि 60 दिवसांनी)

स्फुरद (Phosphorus) 50 किलो संपूर्ण मात्रा लागवडीच्या वेळी

पालाश (Potash) 50 किलो संपूर्ण मात्रा लागवडीच्या वेळी

 मिरचीची फळे काढणी सुरू झाल्यावर दर 15 ते 20 दिवसांनी 19:19:19 किंवा 0:52:34 या विद्राव्य खतांची 5 ग्रॅम प्रति लीटर पाणी याप्रमाणे फवारणी केल्यास मिरच्यांचा दर्जा सुधारतो.

प्रमुख रोग आणि त्यांचे व्यवस्थापन :

मिरचीवर येणारे मुख्य रोग आणि त्यांचे नियंत्रण खालीलप्रमाणे आहे:

चुरडा-मुरडा / बोकड्या :

कारण: हा रोग प्रामुख्याने थ्रिप्स (फुलकिडे) आणि कोळी (Mites) या रसशोषक किडींमुळे पसरतो. पाने वरच्या किंवा खालच्या बाजूला पेल्यासारखी वळतात.

नियोजन: याच्या नियंत्रणासाठी इमिडाक्लोप्रिड  7 मिली किंवा फिप्रोनिल 15 मिली प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

मर रोग :

कारण: हा बुरशीजन्य रोग नर्सरीमध्ये (रोपवाटिकेत) किंवा लागवडीनंतर शेतात ओल जास्त असल्यास होतो. रोपांचे खोड जमिनीलगत सडते.

नियोजन: लागवडीपूर्वी रोपांची मुळे कार्बेन्डाझिम (2 ग्रॅम प्रति लीटर पाणी) या द्रावणात बुडवून घ्यावीत. शेतात पाणी साचू देऊ नये.

भुरी रोग :

कारण: पानांच्या खालच्या बाजूला पांढरट बुरशीचे ठिपके दिसतात आणि पाने गळून पडतात.

नियोजन: रोगाची लक्षणे दिसताच विद्रव्य गंधक (Sulfur) 25 ग्रॅम किंवा डायफेनकोनाझोल 10 मिली प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

फळ सडणे आणि फांद्या वाळणे :

कारण: बुरशीमुळे मिरच्यांवर डाग पडतात आणि त्या सडतात. झाडाच्या फांद्या वरून खाली वाळत जातात.

नियोजन: यासाठी कॉपर ऑक्सिक्लोराईड 30 ग्रॅम किंवा मॅन्कोझेब 25 ग्रॅम प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी

संजीवकांचा वापर :

मिरचीमध्ये फुलगळ रोखण्यासाठी, फळांची संख्या वाढवण्यासाठी आणि पिकाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी संजीवकांचा वापर फायदेशीर ठरतो:

अल्फा नॅप्थील ॲसिटिक ॲसिड (NAA - उदा. प्लॅनोफिक्स - Planofix):

काम: मिरचीची प्रचंड प्रमाणात होणारी फुलगळ आणि फळगळ रोखण्यासाठी हे सर्वोत्तम संजीवक आहे.

प्रमाण व वेळ: 4 मिली प्रति 10 लीटर पाणी. पहिली फवारणी झाडाला फुले येऊ लागताच करावी आणि दुसरी फवारणी त्यानंतर 15 ते 20 दिवसांनी करावी. (टीप: याचे प्रमाण जास्त झाल्यास उलट परिणाम होऊन पाने व फुले गळू शकतात, त्यामुळे अचूक माप घ्यावे).

जिबरेलिक ॲसिड ( GA3):

काम: झाडांची शाकीय वाढ व्यवस्थित करण्यासाठी, फांद्यांची संख्या वाढवण्यासाठी आणि मिरचीचा आकार व लांबी सुधारण्यासाठी याचा वापर होतो.

प्रमाण व वेळ: 10 ते 15 पीपीएम (PPM) म्हणजेच 1 ग्रॅम जिबरेलिक ॲसिड 70 ते 100 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. लागवडीनंतर 30 आणि 60 दिवसांनी याची फवारणी करतात.

ट्रायकॉन्टनॉल - उदा. मिराकुलान :

काम: हे झाडांमधील प्रकाशसंश्लेषण क्रिया वाढवते, ज्यामुळे झाड हिरवेगार राहते आणि मिरच्यांना चांगली चमक येते.

प्रमाण व वेळ: 25 मिली प्रति 10 लीटर पाणी. लागवडीनंतर 45 दिवसांनी याची फवारणी करावी.

ह्युमिक ॲसिड :

काम: पांढऱ्या मुळ्यांची वाढ जोमाने करण्यासाठी आणि जमिनीत पडलेली अन्नद्रव्ये खेचून घेण्यासाठी हे उपयुक्त आहे.

प्रमाण व वेळ: लागवडीनंतर पहिल्या किंवा दुसऱ्या महिन्यात 2 ते 3 ग्रॅम प्रति लीटर पाण्यातून आळवणी  करावी किंवा ठिबकद्वारे द्यावे.

पाणी व्यवस्थापन :

मिरचीच्या पिकाला सतत जास्त पाणी किंवा जास्त पाण्याचा ताण (दुष्काळ) दोन्हीही हानीकारक ठरतात.

जमिनीचा प्रकार आणि पाळ्या: मिरचीला हलक्या जमिनीत 5 ते 6 दिवसांच्या अंतराने, तर मध्यम ते भारी जमिनीत 8 ते 10 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.

नाजूक अवस्था : झाडाला फुले लागताना आणि फळे (मिरच्या) धरताना पाण्याचा ताण अजिबात पडू देऊ नये. या काळात पाणी कमी पडल्यास फुलगळ होते.

पाण्याचा अतिवापर टाळा: शेतात जास्त वेळ पाणी साचून राहिल्यास 'मर रोग' (Damping off) किंवा मूळ सडण्याचा प्रादुर्भाव वाढतो. त्यामुळे जमिनीत वाफसा (ओलावा आणि हवा यांचे संतुलन) राहील असेच पाणी द्यावे.

ठिबक सिंचन (Drip Irrigation): ठिबक सिंचनाचा वापर केल्यास पाण्याची 40% ते 50% बचत होते. उन्हाळ्यात दररोज आणि हिवाळ्यात एकआड एक दिवस जमिनीच्या गरजेनुसार 1 ते 2 तास ठिबक संच चालवावा.

फळांची काढणी :

हिरव्या मिरचीची तोडणी साधारणपणे लागवडी नंतर 60 ते 70 दिवसांनी म्हणजे अडीच महिन्यानी सुरू होते. पुर्ण वाढलेल्या व सालीवर चमक असलेल्या हिरव्या फळाची तोडणी देठासह 10 दिवसाच्या अंतराने करावी. साधारणपणे हिरव्या मिरचीची तोडणी सुरू झाल्या नंतर तीन महिने तोडा सुरू राहातो. उरलेल्या लाल मिरची साठी त्या पुर्ण पक्व होऊन लाल झाल्यावरच त्यांची तोडणी करावी. 

उत्पन्न:

जातीपरत्वे मिरचीचे उत्पादन बदलते. बागायती मिरचीपासुन सरासरी प्रति हेक्टरी 100 ते 125 क्विंटल हिरवी मिरची आणि 12 ते 15 क्विंटल वाळलेल्या लाल मिरचीचे उत्पादन मिळते. जिरायती व कोरडवाहू पिकापासुन वाळलेल्या लाल मिरची चे प्रति हेक्टरी सरासरी उत्पादन 10 ते 12 क्विंटल मिळते. 

शेवगा लागवडी तुन आर्थिक लाभ

शेतकरी बांधवांनो भारतात तामिळनाडू,गुजरात व महाराष्ट्रात शेवग्याची शेती केली जाते. आयुर्वेदिक दृष्ट्या शेवग्याची पाने फुले व शेंगा हे सर्वच औषधी असुन या मध्ये अ ब क ही जीवनसत्वे , लोह व कॅल्शियम यासारखे खनिजे मोठ्या प्रमाणात असल्याने दिवसेंदिवस देशांतर्गत व परदेशात शेवगा शेंगाचा आहारातील वापर वाढत आहे. 

चला तर मग आपण शेवगा लागवडी ची माहिती पाहु. 

जमीन:

शेवगा लागवडीसाठी जमीन हलकी ते मध्यम, चागंला निचरा होणारी असावी लागते. भारी व काळ्या जमीनीत शेवग्याची वाढ चागली होत असली तरी उत्पादन कमी मिळते तसेच पाण्याचे उत्तम व्यवस्थापन केल्यास व अंतर पिक घेतल्यास भारी जमीनीत पण शेंगाचे उत्पादन चांगले मिळते असा काही शेवगा उत्पादकांचा अनुभव आहे. 

हवामान:

शेवग्याच्या उत्तम वाढीसाठी समशीतोष्ण व कोरडे हवामान, 25 ते 35 डिग्री से.मी. तापमान हवे असते मात्र महाराष्ट्रात सर्व प्रकारच्या हवामानात शेवगा लागवड करता येते. शेवग्याचा हंगाम बिगर मोसमी बिगर हंगामी बारामाही असा आहे. त्यामुळे केव्हाही शेवग्याची लागवड करता येते. 

लागवड:

बाग लावण्यासाठी योग्य अतंर खालील प्रमाणे: 12 बाय 12 फुट अंतरासाठी 300 रोपे किंवा एकर 10 बाय 10 फुट अंतरासाठी 450 रोपे किंवा एकर सर्या पाडुन खड्डे न घेता लागवड करावी. मधल्या सर्यांत आतंरपिके घ्यावीत 15 बाय 15 सिताफळाच्या मध्ये शेवग्याचे एक झाड या प्रमाणे लागवड करावी 

अभिवृध्दी:

शेवग्याची अभिवृध्दी फाटे कलम व बियांपासुन केली जाते. फाटे कलम पेक्षा 'बी' पासून रोपापासुन लागवड करणे फायद्याचे ठरते. 

बीजप्रक्रिया :

गाईचे शेण एक भाग अधिक तीन भाग पाणी यांची रबडी करून त्यामध्ये बी एक दिवस 24 तास भिजत ठेवावे व नंतर सावली त सुकवून रोपं बनविण्यासाठी पिशवीत अगर बाग करण्याच्या शेतात फक्त एक ते दोन से.मी. किंवा एक इच खोल पुरावे जास्त खोल किंवा बी उघडे राहणार नाही याची काळजी घ्यावी. पाणी झारीनेच द्यावे त्यामुळे बी हलणार नाही. 

खतव्यवस्थापन :

शेवग्याच्या झाडाला योग्य प्रमाणात सेंद्रिय खते व अल्प प्रमाणात रासायनिक खते द्यावीत रासायनिक खताचा अतिरिक्त वापर शेवग्याच्या बाबतीत नुकसान कारक ठरतो. म्हणुन झाडांच्या प्रकृती स्वास्थ्याकडे लक्ष देऊन रासायनिक खते द्यावीत. फक्त पाला पाहिजे असल्यास रासायनिक खताच्या जास्त प्रमाणात मात्रा द्याव्यात. 

 पाणी व्यवस्थापन :

शेवगा हे कमी पाण्यात येणारे पीक असले, तरी झाडाच्या विविध अवस्थांमध्ये वेळेवर पाणी देणे गरजेचे आहे: 

सिंचन पद्धती: शेवग्याला ठिबक सिंचनाने पाणी देणे सर्वात जास्त फायदेशीर ठरते. यामुळे पाण्याची बचत होते आणि मुळांजवळ गरजेनुसार ओलावा राहतो.

फुलोरा अवस्था: झाडाला फुलकळी लागल्यापासून ते शेंगा तयार होईपर्यंत पाण्याचा ताण पडू देऊ नये. या काळात पाण्याचा ताण पडल्यास फुलगळ होते.

उन्हाळ्यात: हवामानानुसार 7 ते 10 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.

हिवाळ्यात: 10 ते 15 दिवसांच्या अंतराने जमिनीच्या मगदुराप्रमाणे पाणी द्यावे.

दक्षता: शेवग्याला जास्त पाणी देऊ नये. दलदलीच्या किंवा पाणी साचून राहणाऱ्या जमिनीत मूळकूज किंवा खोडकूज रोग होतो. 

. कीड व्यवस्थापन :

शेवग्यावर प्रामुख्याने खालील किडींचा प्रादुर्भाव होतो, त्यांचे नियंत्रण एकात्मिक पद्धतीने करावे:

अ) फुलकिडे (Thrips) व लाल कोळी 

लक्षणे: हे कीटक पानांतील व फुलांतील रस शोषून घेतात, ज्यामुळे फुले गळतात आणि शेंगांची गुणवत्ता खालावते.

उपाय:

प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून एकरी 30 निळे चिकट सापळे लावावेत.

प्रादुर्भाव सुरुवातीला असल्यास 5% निंबोळी अर्क किंवा करंज तेल 1 मि.लि. प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

तीव्र प्रादुर्भावासाठी लेकॅनिसिलीअम लेकॅनी 5 ग्रॅम प्रति लिटर या जैविक बुरशीची फवारणी करावी. 

ब) पाने गुंडाळणारी आणि पाने खाणारी अळी

लक्षणे: अळ्या पाने गुंडाळून आतील भाग खातात, ज्यामुळे झाडाची वाढ खुंटते. 

उपाय:

झाडावरील प्रादुर्भावग्रस्त पाने व अळ्या गोळा करून नष्ट कराव्यात.

ॲझाडिरेक्टीन (कडुनिंबाचा अर्क) 2 ते 3 मि.लि. प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

प्रादुर्भाव जास्त असल्यास इमामेक्टिन बेंझोएट किंवा स्पिनोसॅड या कीटकनाशकाची फवारणी करावी. 

क) खोड व फांद्या पोखरणारी अळी

लक्षणे: अळी खोडामध्ये किंवा फांदीमध्ये छिद्र करून आत राहते आणि लाकडाचा भुसा बाहेर टाकते. यामुळे फांद्या कमकुवत होऊन वाळतात. 

उपाय:

छिद्रातील भुसा साफ करून घ्यावा.

सिरिंजच्या (इंजेक्शन) साहाय्याने छिद्रामध्ये क्लोरपायरिफॉस (2.5 मि.लि. प्रति लिटर) चे द्रावण टाकावे आणि छिद्र ओल्या मातीने किंवा चिखलाने बंद करावे. 

ड) फळमाशी 

लक्षणे: माशी कोवळ्या शेंगांवर अंडी घालते. आत तयार झालेल्या अळ्या शेंगा खातात, ज्यामुळे शेंगा सडतात आणि वाकड्या 

उपाय:

झाडाखाली पडलेल्या सडलेल्या शेंगा गोळा करून जमिनीत गाडून टाकाव्यात.

शेतात कामगंध सापळे बसवावेत

प्रमुख आणि सुधारित जाती :

1. ओडीसी 3 (ODC 3):

वैशिष्ट्ये: ही सध्या महाराष्ट्रात सर्वात जास्त लोकप्रिय असलेली जात आहे.

फायदे: या जातीच्या शेंगा गडद हिरव्या, चवदार आणि भरपूर गर असलेल्या असतात. या शेंगांची साठवणूक क्षमता जास्त असल्याने त्या लांबच्या बाजारात पाठवण्यासाठी उत्तम आहेत.

उत्पादन: लागवडीनंतर 6 ते 7 महिन्यांत उत्पादन सुरू होते. 

2. पीकेएम-1 (PKM 1):

वैशिष्ट्ये: ही तामिळनाडू कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेली वार्षिक जात आहे.

फायदे: शेंगा सरळ, लांब (साधारण 60 ते 70 सें.मी.) आणि वजनाला भरतात. झाडाची उंची मध्यम राहते, ज्यामुळे शेंगा काढणे सोपे होते.

उत्पादन: लागवडीनंतर अवघ्या 6 महिन्यांत झाडाला शेंगा लागतात. 

3. रोहित-1 (Rohit 1):

वैशिष्ट्ये: महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यामध्ये विकसित झालेली ही एक उत्तम बहुवार्षिक जात आहे.

फायदे: या जातीच्या शेंगांना बाजारात खूप चांगला भाव मिळतो. शेंगांचा रंग आकर्षक हिरवा, लांबी 45 ते 55 सें.मी. असून त्या गोल आणि सरळ असतात.

उत्पादन: या जातीचे झाड सलग 10 वर्षांपर्यंत चांगले उत्पादन देऊ शकते.

4. कोकण रुचिरा:

वैशिष्ट्ये: डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषी विद्यापीठाने (दापोली) ही जात विकसित केली आहे.

फायदे: कोकण किंवा जास्त पावसाच्या भागात लागवडीसाठी ही जात योग्य आहे. याच्या शेंगा मध्यम लांबीच्या आणि चवीला उत्तम असतात. 

5. पीकेएम-2:

वैशिष्ट्ये: पीकेएम-1 पेक्षा ही अधिक सुधारित जात असून तिच्या शेंगा जास्त लांब (सुमारे 70 ते 80 सें.मी.) असतात.

फायदे: याच्या शेंगांमध्ये गराचे प्रमाण खूप जास्त असते, त्यामुळे निर्यातीसाठी (Export) या जातीला मोठी मागणी असते. 

लागवडीनंतरचे व्यवस्थापन:

तयार रोपे लागवडी नंतर किंवा जमीनीतुन रोपे उगवुन आल्यानंतर सेंद्रिय खते व रासायनिक खते दोन्हीचाही वापर करावा व गरजेनुसार आवश्यक तेवढेच पाणी घालावे एका गोष्टीची खुणगाठ बांधून ठेवा की अतिपाण्यामुळे शेवग्याची फक्त शाकीय वाढच होते शेंगा कमी प्रमाणात लागतात पाण्याचा ताण सहन करणारे हे झाड असल्याकारणाने कोरडवाहू सिताफळ बागेत किंवा अंशत बागायती सिताफळ बागेत शेवगा लागवड अधिक फलदायी दिसुन आली आहे. 

काढणी व उत्पादन:

लागवडीपासुन सुमारे आठ ते दहा महिन्यांनी शेंगा मिळु लागतात. रोपे वापरून लागवड केल्यास 12 ते 18 महिन्यानी शेंगा मिळु लागतात पुर्ण वाढीच्या आणी ज्यांचा पीळ पुर्ण उलगडला आहे अशा शेंगा लांबी नुसार जुळवून घ्याव्यात नंतर त्या ओल्या गोणपाटात बांधून बाजारात पाठवाव्यात. प्लास्टिक कागद गोणपाटावर गुडाळल्यास शेंगाचा तजेला जास्त काळ टिकून राहतो. एक वर्षानंतर दरवर्षी एका चांगल्या झाडापासुन सुमारे 25 ते 50 किलो शेंगा मिळतात.काही शंका आल्यास खाली कमेट करून नक्की विचार 

कांदा लागवड पीक संरक्षण प्रकिया तन नियंत्रण साठवणुक कांदा चाळा याची सविस्तर माहिती

 हवामान:

शेतकरी बांधवांनो कांद्याच्या उत्तम वाढीसाठी सुरूवातीला थंड (12.8अंश से.ग्री.ते 21.2 अंश से.ग्रे.) आणि कोरडे हवामान आवश्यक असते. पण कांदा पोसताना उष्ण तापमान आणि दीर्घकाळ सुर्यप्रकाश (सुमारे 10 ते 12 तास) अत्यंत आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे हवेतील आर्द्रता 70% पर्यंत असणे आवश्यक आहे. एकसारखा किंवा जास्त पाऊस या पिकास उपायकारक ठरतो. कोरडे हवामान कांदा पिकास पोषक असल्याने कमी आर्द्रता असलेल्या भागात उत्पादन चांगले येते. अति दमट व उष्ण हवामानात करपा रोगाचा प्रादुर्भाव होतो. उष्ण हवामान व नंतर फार वेळ ढगाळ व दमट हवामान असेल तर रोपं जळतात व करपा रोगाचा प्रादुर्भाव वाढतो 

जमीन निवड: 

कांदा लागवडीसाठी मध्यम,भारी,कसदार आणि भुसभूशीत जमीन निवडावी. रोपाच्या मुळाभोवती पुरेसा ओलावा राखून कांद्याच्या वाढीस पुर्ण वाव देणारी जमीन कांद्याच्या लागवडीस चागली असते भारी,चिकन व पाण्याचा निचरा न होणार्या जमीनीत कांद्याची वाढ होत नाही. म्हणुन अशा जमीनीत कांदा लावु नये. कांद्याच्या वाढीसाठी जमीनीचा आम्ल-विम्ल निर्देशांक 6.5 ते 7.5 असावा  

लागवडी चा हंगाम: 

महाराष्ट्रातील समशीतोष्ण हवामानात बर्याच ठिकाणी कांद्याची लागवड खरीप (जुन ते ऑक्टोबर) रब्बी (ऑक्टोबर ते जानेवारी) आणि उन्हाळी  (जानेवारी ते जुन) अशा तीन हंगामात कांद्याचे पिक घेतले जाते. नाशिक व पुणे विभागात अनुक्रमे पोळ,रांगडा व उन्हाळी अशा तीनही हंगामात कांद्याचे पिक घेतले जाते. 

     त्याचा तपशील खालील प्रमाणे आहे:

1. हंगाम खरीप (पोळ)

 बियाणे पेरणीची वेळ : मे- जुन 

पुनर्लागवड वेळ:

जुलै-ऑगस्ट 

काढणीची वेळ: 

ऑक्टोबर ते डिसेंबर 

जाती: 

अग्रीफाऊंड डार्क रेड, बसवंत ७८०,एन-५३ अरका कल्याण 

2. रांगडा किंवा हळवा 

बियाणे पेरणी वेळ ऑगस्ट ते सप्टेंबर 

पुनर्लागवड वेळ ऑक्टोबर नोव्हेंबर 

काढणीची वेळ जानेवारी मार्च 

जाती अग्रीफाऊंड,लाईट रेड,पुसा रेड,एन २४१ अरका निकेतन 

3. रब्बी (उन्हाळी किंवा गरवा):

बियाणे पेरणी वेळ ऑक्टोबर नोव्हेंबर 

पुनर्लागवड वेळ डिसेंबर जानेवारी 

काढणीची वेळ एप्रिल मे 

जात एन-२५७-९-१  

 जमीन मशागत:

मध्यम भारी जमीन असल्यास लोखंडी नांगराने 15ते 20 से.मी. खोल नागरट करावी. नंतर दोन तीन कुळव्याच्या पाळ्या देऊन मोठी ढेकळे फोडून जमीन भुसभूशीत करावी. मशागत करीत असताना अगोदरच्या पिकाची धसकटे काडीकचरा असल्यास गोळा करून कंपोस्ट खड्यात टाकावा.हरळी,लव्हाळा यासारख्या तणांचा मुळासकट काढुन जाळून नायनाट करावा. हेक्टरी 20 ते 25 टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत पसरून कुळवणीव्दारे जमीनीत चांगले मिसळावे. खरीप हंगामात कांदा लागवडी अगोदर वाफसा असताना कुळव्याच्या आडव्या उभ्या पाळ्या देऊन तणांचा नाश करून जमीन मऊ आणि भुसभूशीत करावी. जमीनीचा प्रकार हंगाम आणि पावसाचे प्रमाण यांचा विचार करून निरनिराळ्या भागात सपाट वाफे किंवा सरीवरंबा पध्दतीने कांदा लागवड केली जाते 

कांदा काढणी:

लागवडीनंतर जातीपरत्वे आणि हवामानानुसार कांदा पक्व होऊ लागला की नवीन पाने यायचे थांबते. अन्नरस काद्यामध्ये उतरून कांदा घट्ट होऊ लागतो.पाने पिवळसर होऊ लागतात. कांद्याचा मानेचा भाग मऊ होतो व पाने मानेजवळ वाकुन जमिनीवर पडतात. यालाच माना पडणे आसे म्हणतात. साधारण पणे ३०ते ४० टक्के झाडांच्या माना पडल्या की कांदा काढणीला आला असे समजावे रब्बी किंवा उन्हाळी कांद्यामध्ये पक्वतेची वरील लक्षणे ठळकपणे आढळून येतात परंतु खरीप काद्यामध्ये पक्वतेची ही लक्षणे दिसतील च असे नाही. कांदा तयार झाला तरी माना पडतील असे नाही. याचे कारण असे की खरिपाचा कांदा लागवडी नंतर १०० ते ११०दिवसात तयार होतो जुन मध्ये लावलेला कांदा सप्टेंबर महिन्यात काढणीला येतो. यावेळी पाऊस पडत असतो. पाऊस नसला तरी जमीनीत ओलावा भरपुर असतो. ओलावा असल्यामुळे मुळे कार्यरत आसतात.  हवामान अनुकूल असल्यामुळे नवीन पाने येत राहतात. त्यामुळे माना जाड होतात व माना पडत नाहीत. साधारण पणे कांद्याची वाढ व आकारमान बघुन काढणीचा अदांज घ्यावा लागतो. बर्याच वेळा खरिपात जसा भाव असेल त्याप्रमाणे तयार झालेले कांदे विरळुन काढले जातात 

१. कांदा खत व्यवस्थापन 

कांदा पिकाला संतुलित अन्नद्रव्यांची गरज असते. माती परीक्षणानुसार खत देणे सर्वात जास्त फायदेशीर ठरते. 

सेंद्रिय खते (लागवडीपूर्वी): जमीन तयार करताना हेक्टरी २०-२५ टन चांगले कुजलेले शेणखत आणि सोबतीला २० ते ४५ किलो गंधक  जमिनीत मिसळावे. 

रासायनिक खतांचे प्रमाण (प्रति हेक्टर): सर्वसाधारणपणे १०० किलो नत्र (N), ५० किलो स्फुरद (P), आणि ५० किलो पालाश (K) देण्याची शिफारस आहे.

लागवडीच्या वेळी: नत्राची अर्धी मात्रा (५० किलो) आणि स्फुरद व पालाशची पूर्ण मात्रा (प्रत्येकी ५० किलो) द्यावी.

लागवडीनंतर ३० दिवसांनी: उरलेली नत्राची अर्धी मात्रा (५० किलो) युरियाद्वारे द्यावी. (नत्र खते लागवडीनंतर ६० दिवसांच्या आतच संपवावीत). 

द्रव्यरूप खते व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये (फवारणी किंवा ड्रीपद्वारे):

३० व ४५ दिवसांनी: १९:१९:१९ (५ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी) + मायक्रोन्युट्रिएंट ग्रेड-२ फवारणी.

६० व ७५ दिवसांनी: १३:००:४५ (५ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी).

९० दिवसांनी (कंद फुगवणीच्या वेळी): ००:००:५० (५ ग्रॅम प्रति लिटर पाणी). 

२. प्रमुख रोग आणि त्यांचे उपाय 

अ) करपा रोग

हा कांद्यावरील सर्वात घातक रोग आहे. यात प्रामुख्याने काळा, जांभळा आणि तपकिरी करपा आढळतो. पानावरील डाग वाढून पाने सुकतात व पिळवटतात. 

उपाय: ढगाळ किंवा दमट हवामान दिसताच प्रतिबंधक उपाय म्हणून मॅन्कोझेब (२.५ ग्रॅम) किंवा कार्बेन्डाझिम (२ ग्रॅम) प्रति लिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. प्रादुर्भाव जास्त असल्यास प्रोपीकोनॅझोल किंवा हेक्साकोनॅझोल (१ मिली प्रति लिटर) फवारणी करावी. 

ब) रोपवाटिकेतील मर किंवा मूळकूज 

हा बुरशीजन्य रोग नर्सरीमध्ये किंवा मुख्य शेतात रोपे कोलमडण्यास आणि सडण्यास कारणीभूत ठरतो. 

उपाय: लागवडीपूर्वी गादीवाफ्यावर बियाणे टाकताना थायरम किंवा ट्रायकोडर्मा व्हिरीडीची बीजप्रक्रिया करावी. शेतात प्रादुर्भाव आढळल्यास कार्बेन्डाझिम किंवा कॅप्टन (२ ग्रॅम प्रति लिटर) च्या द्रावणाची झाडांच्या मुळाशी आळवणी  करावी. 

क) थ्रिप्स किंवा फुलकिडे 

हा कीटक पानामधील रस शोषून घेतो, ज्यामुळे पानांवर पांढरट चट्टे पडतात आणि पाने वाकडी होतात. या किडीमुळे 'आयरिश यलो स्पॉट' हा व्हायरसदेखील पसरतो. 

उपाय: शेताभोवती मक्याचे कुंपण पेरल्यास फुलकिड्यांचा प्रादुर्भाव कमी होतो. रासायनिक नियंत्रणासाठी कार्बोसल्फान (२ मिली प्रति लिटर) किंवा फिप्रोनिल (१.५ मिली प्रति लिटर) पाण्यामध्ये चांगल्या दर्जाचे स्टीकर (१ मिली) मिसळून फवारणी करावी. 

शेतकरी बचत गट म्हणजे काय? नोंदणी प्रक्रिया, फायदे आणि अनुदान याची सर्व माहिती (2026)

 शेतकरी बांधवांनो शेतकरी बचत गट म्हणजे काय नोंदणी प्रक्रिया फायदे आणि अनुदान 2026

भारतात विशेषतः महाराष्ट्रात शेतीला अधीक फायदेशीर बनवण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्यासाठी शेतकरी बचत गट संकल्पना अतिशय प्रभावि ठरत आहे वैयक्तिक पातळीवर शेती करताना येणार्या अडचणीवर मात करण्यासाठी अनेक शेतकरी एकत्र येऊन हे गट स्थापन करत आहेत. आज आपण शेतकरी बचत गटाची संपूर्ण माहिती, नोंदणी कशी करावी आणि त्याचे फायदे काय आहेत, हे सविस्तर पाहणार आहोत.

शेतकरी बचत गट म्हणजे काय?

एकाच गावातील किंवा परिसरातील १० ते २० शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन स्थापन केलेला गट म्हणजे 'शेतकरी बचत गट' होय. या गटातील सर्व सदस्य दरमहा ठराविक रक्कम (उदा. १०० ते ५०० रुपये) बचत म्हणून एकत्र जमा करतात. या जमा झालेल्या पैशातून गरजेच्या वेळी गटातील सदस्यांना अत्यंत कमी व्याजाने शेतीकामासाठी कर्ज दिले जाते.

शेतकरी बचत गट स्थापन करण्याचे नियम 

गटा किमान 10 ते कमाल 20 सदस्य आसने आवश्यक आहे 

एका कुटुंबातील फक्त एकाच व्यक्तीला गटात सदस्य होता येते.

सर्व सदस्य एकाच गावातील किंवा जवळच्या परिसरातील असावेत.

गटाचे कामकाज चालवण्यासाठी सदस्यांमधून अध्यक्ष, सचिव आणि खजिनदार यांची निवड केली जाते.

गटाचे कोणत्याही राष्ट्रीयीकृत बँकेत संयुक्त खाते (Joint Account) उघडावे लागते.

 शेतकरी बचत गटाचे मुख्य फायदे

बँक कर्ज मिळणे सोपे: गट स्थापन केल्यानंतर आणि बँकेत नियमित व्यवहार सुरू झाल्यावर, बँकेकडून गटाला शेती व्यवसायासाठी मोठे कर्ज (Group Loan) सहज मिळते.

कमी व्याजदर: सावकारांच्या जाचातून सुटका होऊन अत्यंत कमी व्याजात अंतर्गत कर्ज मिळते.

शेती अवजारांवर अनुदान: सरकारकडून शेतकरी बचत गटांना ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर, पेरणी यंत्र यांसारखी शेती अवजारे खरेदी करण्यासाठी ५०% ते ८०% पर्यंत अनुदान (Subsidy) मिळते.

सामूहिक शेती सर्व शेतकरी मिळून बियाणे, खते घाऊक दरात आणू शकतात, ज्यामुळे शेतीचा खर्च कमी होतो.

बाजारपेठ मिळणे सोपे: गटाचा स्वतःचा ब्रँड तयार करून शेतीमाल थेट ग्राहकांना किंवा मोठ्या कंपन्यांना विकता येतो 

शेतकरी बचत गट नोंदणी प्रक्रिया 

शेतकरी बचत गटाची नोंदणी तुम्ही दोन प्रकारे करू शकता:

१. कृषी विभाग : तुमच्या गावातील कृषी सहाय्यक किंवा तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयाशी संपर्क साधून 'आत्मा' (ATMA) अंतर्गत गटाची नोंदणी करता येते.

२. सहकार विभाग: संस्थेच्या स्वरूपात नोंदणी करायची असल्यास 'सोसायटी रजिस्ट्रेशन ॲक्ट'नुसार नोंदणी करता येते.

लागणारी कागदपत्रे:

सर्व सदस्यांचे आधार कार्ड आणि पॅन कार्ड

सर्व सदस्यांचे ७/१२ आणि ८-अ उतारा

गटाच्या पहिल्या बैठकीचा ठराव 

सदस्यांचे पासपोर्ट साईझ फोटो आणि बँक पासबुक

अधिकृत वेबसाईट आणि अर्ज

शेतकरी बचत गट आणि कृषी उपकरणांच्या अनुदानासाठी शेतकरी महाराष्ट्र शासनाच्या महाडीबीटी (MahaDBT Portal) या अधिकृत वेबसाईटवर जाऊन अर्ज करू शकतात. तसेच अधिक माहितीसाठी आपल्या जवळच्या तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयाला भेट द्यावी.

काही शंका असल्यास खाली कमेट करून नक्की विचार 🙏

पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना २०२६ ची लाभार्थी यादी तुम्ही खालील तीन मुख्य ठिकाणी जाऊन पाहू शकता

🌾 शेतकरी बांधवांनो पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शेतकरी कर्जमुक्ती योजना २०२६ ची लाभार्थी यादी तुम्ही खालील तीन मुख्य ठिकाणी जाऊन पाहू शकता 

तुमच्या गावातील ग्रामपंचायत कार्यालय: या योजनेची लाभार्थी यादी ग्रामपंचायतीच्या सूचना फलकावर (Notice Board) प्रसिद्ध केली जाते. तुम्ही तिथे जाऊन थेट तुमचे नाव तपासू शकता. 

तुमची बँक शाखा: ज्या बँकेतून (जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक, राष्ट्रीयीकृत बँक किंवा ग्रामीण बँक) तुम्ही पीककर्ज घेतले आहे, त्या बँकेच्या शाखेत देखील ही यादी उपलब्ध असते. 

आपले सरकार सेवा केंद्र (CSC / महा-ई-सेवा केंद्र): तुमच्या जवळच्या महा-ई-सेवा केंद्रावर जाऊन तुम्ही शासनाच्या अधिकृत महाशासन / सहकार विभाग पोर्टलवरून तुमचे नाव यादीत आहे की नाही, हे ऑनलाईन तपासून घेऊ शकता.

महत्त्वाची अट:

यादीत नाव आल्यानंतर कर्जमाफीचा प्रत्यक्ष लाभ मिळवण्यासाठी तुम्हाला अॅग्रीस्टॅक (Agristack) फार्मर आयडी तयार करणे आणि आधार प्रमाणीकरण (Aadhaar Authentication / e-KYC) करणे अनिवार्य आहे. हे प्रमाणीकरण तुम्ही जवळच्या आपले सरकार सेवा केंद्रावर जाऊन मोफत करू शकता. 

📜या योजनेच्या यादीबाबतची सद्यस्थिती खालीलप्रमाणे आहे:

पहिली यादी (१६.९६ लाख शेतकरी): शासनाने पहिल्या टप्प्यात सुमारे १६ लाख ९६ हजार पात्र कर्जदार शेतकऱ्यांची पहिली मुख्य यादी सहकार विभागाच्या पोर्टलवर अपलोड केली आहे. यापैकी ६ लाखांहून अधिक शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यात थेट पैसे जमा झाले आहेत.💰 

सुधारित/दुसरी यादी (प्रतीक्षेत): पहिल्या यादीतील सुमारे ९ लाख ४४ हजार शेतकऱ्यांच्या बँक खात्यांच्या माहितीत (नाव, आधार किंवा बँक तपशील) त्रुटी आढळल्या होत्या. बँकांनी आता सुधारित माहिती पाठवली असून, त्रुटी दुरुस्त करून पुढील नवीन यादी लवकरच प्रसिद्ध केली जाईल. 

तुम्हाला काय करावे लागेल?

तुम्ही आधी पहिल्या यादीमध्ये तुमचे नाव आहे का ते तपासा. जर तुमचे नाव पहिल्या यादीत नसेल, तर तुमचे बँक खाते आधार कार्डशी लिंक आहे की नाही याची खात्री करून घ्या, जेणेकरून पुढील यादीत तुमचा समावेश होईल

काही शंका असल्यास खाली कमेट करून नक्की विचार 🙏

पपई लागवड कशी करावी रोपं कशे तयार करायचं खत रोग व्यवस्थापन

शेतकरी बांधवांनो पपई लागवड हे कमी कालावधीत आणि कमी खर्चात शेतकऱ्यांना भरपूर नफा मिळवून देणारे एक उत्तम व्यावसायिक फळपीक आहे. योग्य नियोजन, सुधारित जातींची निवड आणि योग्य खत-पाणी व्यवस्थापन केल्यास पपईच्या शेतीतून प्रति एकर ३० ते ४० टन पर्यंत भरघोस उत्पादन मिळू शकते. 

पपई लागवडीचे सविस्तर मार्गदर्शन खालीलप्रमाणे आहे:

१. हवामान आणि जमीन

हवामान: पपई हे उष्ण व उपोष्ण कटिबंधातील पीक आहे. या पिकासाठी २०°C ते ३५°C तापमान उत्तम मानले जाते. पपईला जास्त थंडी किंवा धुके सहन होत नाही. 

जमीन: लागवडीसाठी सुपीक, मध्यम काळी आणि उत्तम पाण्याचा निचरा होणारी पोयटा जमीन सर्वोत्तम ठरते. पाणी साचून राहणाऱ्या भारी काळ्या जमिनीत पपईची लागवड करू नये, कारण यामुळे मुळकुज आणि खोडकुज सारखे रोग होतात. जमिनीचा सामू (pH) ६.० ते ७.५ च्या दरम्यान असावा. 

 २. सुधारित जाती (वाण)

व्यापारी दृष्टिकोनातून लागवड करण्यासाठी खालील सुधारित जातींची निवड करावी: 

तैवान ७८६ (Red Lady 786): ही अत्यंत लोकप्रिय जात असून तिचे फळ गोड आणि गर आकर्षक लाल रंगाचा असतो. ही निर्यातक्षम जात आहे.

पुसा नन्हा आणि पुसा ड्वार्फ: कमी उंचीच्या आणि लवकर उत्पादन देणाऱ्या जाती.

इतर जाती: कुर्ग हनी ड्यु, कोईमतूर-२.

३. लागवडीचा हंगाम आणि अंतर

हंगाम: पपईची लागवड प्रामुख्याने जून-जुलै (पावसाळी), सप्टेंबर-ऑक्टोबर किंवा जानेवारी-फेब्रुवारी (उन्हाळी) या तीन हंगामात केली जाते.

लागवड अंतर: रोपांची लागवड करताना साधारणपणे ६ x ६ फूट (१.८ x १.८ मीटर) किंवा २.२५ x २.२५ मीटर अंतरावर २x२x२ फुटांचे खड्डे घेऊन करावी. एका एकरामध्ये सुमारे १२०० ते १३०० झाडे बसतात. 

 ४. रोपे तयार करणे आणि लागवड

पपईची थेट बिया पेरण्याऐवजी गादीवाफ्यावर किंवा पॉलिथिन पिशव्यांमध्ये/प्रो-ट्रे मध्ये कोकोपीट वापरून शेडनेटमध्ये निरोगी रोपे तयार करावीत. साधारण १.५ ते २ महिन्यांची (२५-३० दिवसांची) रोपे मुख्य शेतात लावण्यासाठी योग्य असतात. 

महत्त्वाची टीप (नर-मादी व्यवस्थापन): जर तुम्ही द्विलिंगी जातीची लागवड करत असाल, तर फळधारणेसाठी बागेत १० मादी झाडांमागे १ नर झाड ठेवणे आवश्यक आहे. अतिरिक्त नर झाडे २-३ महिन्यांनी फुले आल्यावर ओळखून काढून टाकावीत. 'रेड लेडी ७८६' सारख्या उभयलिंगी जातींमध्ये हा त्रास कमी असतो.

खत आणि पाणी व्यवस्थापन

पाणी व्यवस्थापन: पपईला नियमित पण बेताचे पाणी द्यावे लागते. पिकाला पाणी देण्यासाठी ठिबक सिंचन पद्धतीचा (Drip Irrigation) वापर करणे सर्वात फायदेशीर ठरते. हिवाळ्यात १० दिवसांनी तर उन्हाळ्यात आठवड्यातून एकदा पाणी द्यावे. झाडाच्या खोडापाशी पाणी साचू देऊ नये. 

खत व्यवस्थापन: प्रति झाड वार्षिक १०-१५ किलो चांगलेले शेणखत आणि रासायनिक खतांमध्ये २५० ग्रॅम नत्र, २०० ग्रॅम स्फुरद व २५० ग्रॅम पालाश ३ ते ४ हप्त्यांमध्ये विभागून द्यावे. 

६. रोग व कीड नियंत्रण

खोडकुज / मुळकुज: हा बुरशीजन्य रोग जास्त पाणी साचल्यामुळे होतो. यासाठी पाण्याचा निचरा चांगला ठेवावा आणि कॉपर ऑक्सिक्लोराईडची ड्रेंचिंग (आळवणी) करावी. 

मावा आणि पांढरी माशी: या किडींमुळे पानांवर 'कुकडा' किंवा व्हायरसचा प्रादुर्भाव होतो. यांच्या नियंत्रणासाठी कडुनिंबाच्या तेलाची (Neem Oil) किंवा शिफारसीत कीटकनाशकांची फवारणी करावी.  

 काढणी आणि उत्पादन

लागवडीनंतर ८ ते १० महिन्यांत फळे काढणीस तयार होतात. फळाच्या खालच्या भागावर पिवळसर छटा दिसू लागली की फळांची काढणी करावी. एक झाड सरासरी २५ ते ४० किलो फळे देते, ज्यातून शेतकऱ्यांना एका एकरात खर्च वजा जाता २.५ ते ४ लाख रुपयांपर्यंत निव्वळ नफा मिळू शकतो.काही शंका असल्यास खाली कमेंट करून नक्की विचारा

पेरू लागवड कशी करावी 2026 सविस्तर माहिती

 शेतकरी बांधवांनो, पारंपारिक पिकांना फाटा देऊन कमी पाण्यात आणि कमी खर्चात जास्त नफा देणारे पीक घ्यायचे असेल, तर 'पेरू लागवड' हा एक उत्तम पर्याय आहे. बाजारात बाराही महिने पेरूला चांगली मागणी असते. आज आपण पेरूच्या प्रगत जाती, गादीवाफा पद्धत आणि छाटणीचे नियोजन कसे करावे, याची सोपी मराठी माहिती पाहणार आहोत.

१. पेरूच्या सुधारित आणि प्रगत जाती (Varieties):

तैवान पिंक (Taiwan Pink): या पेरूचा आतला भाग गुलाबी आणि चवीला गोड असतो. बाजारात याला खूप मागणी आहे.

व्हीएनआर विही (VNR Bihi): या जातीचा पेरू आकाराने खूप मोठा (३०० ग्रॅम ते १ किलोपर्यंत) होतो.

लखनौ-४९ (Sardar Guava): ही महाराष्ट्रातील जुनी, खात्रीशीर आणि सर्वाधिक उत्पादन देणारी जात आहे.

२. लागवडीचे अंतर आणि पद्धत:

पेरूची लागवड १० बाय ६ फूट किंवा १२ बाय ८ फूट अंतरावर करावी.

सध्या 'सघन लागवड पद्धत' (High-Density Planting) खूप यशस्वी ठरत आहे, ज्यामुळे एकाच एकरात जास्त झाडे बसतात आणि उत्पादन वाढते.

३. खत आणि पाणी व्यवस्थापन:

. पेरू पिकाला शक्यतो ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) पद्धतीनेच पाणी द्यावे. यामुळे पाण्याच्या कार्यक्षम वापरासोबत जमिनीत वाफसा स्थिती राहून उत्पादनात वाढ होते.

खत व्यवस्थापन: झाड १ ते ३ वर्षांचे असताना दरवर्षी प्रतिझाड १५ ते २५ किलो शेणखत, १५० ते २०० ग्रॅम युरिया, ५०० ग्रॅम एसएसपी आणि १०० ते ४०० ग्रॅम म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP) द्यावे. झाड १० वर्षांपेक्षा मोठे झाल्यावर शेणखताचे प्रमाण ५० किलोपर्यंत वाढवावे.

रोग व कीड नियंत्रण

फळमाशी (Fruit Fly): पेरूवरील सर्वात मोठी समस्या. याच्या नियंत्रणासाठी बागेत मिथाईल युजेनॉल कामगंध सापळे (Pheromone Traps) प्रति एकरी ४ ते ५ या प्रमाणात लावावेत.

मर रोग (Wilt): हा बुरशीजन्य रोग रोखण्यासाठी जमिनीत पाण्याचा निचरा चांगला ठेवावा आणि बोर्डो मिश्रणाचा वापर करावा.

४. महत्त्वाचे: छाटणी (Pruning):

पेरूच्या झाडाला जास्त फळे लागण्यासाठी वर्षातून दोनदा हलकी छाटणी करणे गरजेचे आहे. छाटणी केल्यामुळे झाडाला नवीन फुटवे येतात आणि त्यावरच पेरूची फळे लागतात

 शेतकरी मित्रांनो, पेरूची बाग लावल्यानंतर पहिल्या वर्षापासूनच उत्पादन मिळायला सुरुवात होते. जर तुम्ही व्हीएनआर किंवा तैवान पिंक सारख्या जातींची निवड केली, तर बाजारात तुम्हाला दुप्पट भाव मिळू शकतो. पेरू लागवडीबद्दल तुमचा काही प्रश्न असेल, तर खाली कमेंट करून नक्की विचारा.”

सीताफळ लागवड माहिती २०२६: कमी पाण्यात लाखो रुपयांची कमाई; जाणून घ्या सीताफळ लागवडीचे आधुनिक तंत्रज्ञान

शेतकरी बांधवांनो, बदलत्या हवामानात आणि कमी पाऊस असणाऱ्या भागात कोणती शेती करावी, असा प्रश्न अनेक शेतकऱ्यांना पडतो. अशा वेळी 'सीताफळ लागवड' हा एक उत्तम आणि फायदेशीर पर्याय ठरतो. सीताफळाच्या झाडाला जास्त पाण्याची गरज नसते आणि या पिकावर जंगली प्राणी किंवा शेळ्या-मेंढ्याही तोंड मारत नाहीत.

एकदा लागवड केली की वर्षानुवर्षे यातून शाश्वत उत्पन्न मिळते. आज आपण या पोस्टमध्ये सीताफळाच्या प्रगत जाती, लागवडीची योग्य पद्धत आणि खत व्यवस्थापनाची संपूर्ण माहिती पाहणार आहोत.”

१. जमिनीची निवड आणि हवामान

जमीन: सीताफळ हे अत्यंत काटक पीक असून उथळ, हलक्या, मुरमाड किंवा डोंगरउताराच्या जमिनीतही उत्तम तग धरते. जमिनीचा सामू (pH) ५.५ ते ८.५ च्या दरम्यान असावा.

पाण्याचा निचरा: जमिनीमध्ये पाणी साचून राहू नये; पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन निवडावी.

हवामान: उष्ण आणि कोरडे हवामान (३० ते ४०° सेल्सिअस तापमान) या पिकासाठी उत्तम मानले जाते. 

२. लागवड पद्धत आणि सुधारित जाती

सुधारित जाती: लागवडीसाठी बाळानगर, फुले पुरंदर, एन.एम.के. गोल्ड (NMK Gold), अर्का सहान, आणि फुले जानकी या जातींना मोठी मागणी आहे.

अंतर व खड्डे: हलक्या जमिनीत ४×४ मीटर तर मध्यम किंवा चांगल्या जमिनीत ५×५ मीटर अंतरावर लागवड करावी. यासाठी पावसाळ्यापूर्वी ४५×४५×४५ सेंमी आकाराचे खड्डे तयार करावेत. 

खड्डे भरणे: प्रत्येक खड्ड्यात १५ ते २० किलो चांगले कुजलेले शेणखत, २ किलो निंबोळी पेंड आणि माती मिसळून खड्डे भरून घ्यावेत. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कलमे किंवा रोपांची लागवड करावी.

( खत व्यवस्थापन)🌱

सेंद्रिय खते: प्रति वर्ष प्रति झाड साधारण ३० ते ५० किलो शेणखत किंवा गांडूळ खत द्यावे.

रासायनिक खते: पूर्ण वाढलेल्या झाडाला दरवर्षी २५० ग्रॅम नत्र, १२५ ग्रॅम स्फुरद आणि १२५ ग्रॅम पालाश द्यावे. ही खतांची मात्रा पावसाळा सुरू होताना विभागून द्यावी. 

४. रोग व कीड व्यवस्थापन🐛🐞

पिठ्या ढेकूण (Mealy Bug): हा सीताफळावरील प्रमुख कीटक आहे जो फळांमधील रस शोषून घेतो. याच्या नियंत्रणासाठी झाडाच्या खोडाला ग्रीस पट्टी किंवा प्लास्टिक पट्टी बांधावी. प्रादुर्भाव वाढल्यास निंबोळी अर्काची किंवा शिफारसीत कीटकनाशकाची फवारणी करावी.

फळ कुजणे व ठिपके: पावसाळ्यात बुरशीमुळे फळे काळी पडून कुजतात. याच्या प्रतिबंधासाठी बोर्डो मिश्रण (१%) किंवा योग्य बुरशीनाशकाची फवारणी करावी. 

छाटणी (Pruning): दरवर्षी मे अखेर ते जूनच्या पहिल्या आठवड्यात सुकलेल्या व रोगट फांद्यांची हलकी छाटणी करणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे नवीन फुटीवर दर्जेदार फळे येतात. 

५. लागवडीचा खर्च आणि नफा

एकरी खर्च: पहिल्या वर्षी खड्डे घेणे, सुधारित कलमे खरेदी करणे, ठिबक सिंचन आणि मजुरी असा एकूण खर्च ₹४०,००० ते ₹६०,००० पर्यंत येतो. त्यानंतरच्या वर्षांत फक्त खते आणि फवारणीचा खर्च (₹१०,००० - ₹१५,०००) येतो.

उत्पादन: कलमी झाडांना तिसऱ्या किंवा चौथ्या वर्षापासून व्यावसायिक उत्पादन सुरू होते. एका एकरातून साधारण ३० ते ४० क्विंटल (योग्य व्यवस्थापनात ८ ते १० टनांपर्यंत) उत्पादन मिळू शकते. 

( शासकीय अनुदान व विमा योजना)

भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना: महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागामार्फत या योजनेंतर्गत सीताफळ लागवडीसाठी १००% पर्यंत अनुदान दिले जाते. यामध्ये खड्डे खणणे, कलमे, खते आणि ३ वर्षांच्या संगोपनाच्या खर्चाचा टप्प्याटप्प्याने समावेश असतो.

महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टल: शेतकरी या अनुदानाचा लाभ घेण्यासाठी सरकारच्या अधिकृत MahaDBT Portal वर ऑनलाईन अर्ज करू शकतात.

हवामानावर आधारित फलपीक विमा: सीताफळ बागेचे अवकाळी पाऊस किंवा इतर हवामान धोक्यांपासून संरक्षण करण्यासाठी शासनाची विमा योजना देखील लागू आहे, ज्याचा लाभ ३ वर्षे पूर्ण झालेल्या बागेला मिळतो. 

टोमॅटो लागवड कशी करावी आणी कधी करावी याची माहिती रोग व उपाय याची माहिती

“शेतकरी बांधवांनो, भाजीपाल्यामध्ये 'टोमॅटो' हे एक असे पीक आहे ज्याला बाजारात वर्षभर मागणी असते. योग्य नियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला, तर टोमॅटोच्या पिकातून शेतकरी कमी दिवसांत लाखो रुपयांचे उत्पन्न मिळवू शकतात.

परंतु, बऱ्याचदा योग्य माहिती नसल्यामुळे रोग-किडींचा प्रादुर्भाव होतो आणि नुकसान सोसावे लागते. म्हणूनच, आज आपण या पोस्टमध्ये टोमॅटोची लागवड कधी करावी, जमिनीची तयारी कशी करावी आणि भरघोस उत्पादनासाठी कोणते खत व्यवस्थापन करावे, याची सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.”

१. हवामान आणि जमीन निवड

हवामान: टोमॅटो पिकासाठी २० ते २८ अंश सेल्सिअस तापमान उत्तम मानले जाते. जास्त तापमान किंवा अति थंडीमुळे फूलगळ होते.

जमीन: मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्याची आणि सेंद्रिय पदार्थ असलेली लोम (गाळाची) किंवा काळी कसदार जमीन निवडावी.

सामू (pH): जमिनीचा सामू ६.० ते ७.० च्या दरम्यान असावा. पाणी साठून राहणाऱ्या चोपण किंवा दलदलीच्या जमिनीत लागवड करू नये.

२. सुधारीत आणि प्रगत जाती: (कृषी विद्यापीठांनी विकसित केलेल्या किंवा बाजारातील चांगल्या वाणाची नावे): पुसा रूबी, धनश्री,भाग्यश्री किंवा खाजगी कंपन्याची नामांकित हायब्रीड वाण( उदा.अभिलाषा, साहो इ.)

३. लागवड पद्धत आणि अंतर

रोपवाटिका: प्रथम गादीवाफ्यावर बियाणे पेरून २५ ते ३० दिवसांत निरोगी रोपे तयार करावीत.

लागवड पद्धत: रोपांची लागवड नेहमी सरी-वरंब्यावर किंवा मल्चिंग पेपर व ठिबक सिंचनाचा वापर करून गादीवाफ्यावर (Raised Beds) करावी.

अंतर: दोन ओळींमधील अंतर ४ ते ५ फूट आणि दोन रोपांमधील अंतर १.५ ते २ फूट ठेवावे (जातीनुसार बदलू शकते).

४. खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)

टोमॅटो पिकाला मोठ्या प्रमाणात अन्नद्रव्यांची गरज असते:

लागवडीपूर्वी: एकरी १० ते १२ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे.

पायाभूत डोस (Basal Dose): लागवडीच्या वेळी एकरी ५० किलो नत्र (N), ५० किलो स्फुरद (P), आणि ५० किलो पालाश (K) द्यावे.

वरखते: लागवडीनंतर ३० दिवसांनी आणि नऊ ते दहा आठवड्यांनी ५० किलो नत्र दोन हप्त्यांत विभागून द्यावे.

सूक्ष्म अन्नद्रव्ये: फुलधारणा आणि फळधारणेच्या काळात कॅल्शियम, बोराॉन आणि मॅग्नेशियमची फवारणी करावी, ज्यामुळे फळे तडकण्याचे प्रमाण कमी होते. 

 ५. महत्त्वाचे रोग आणि त्यांचे व्यवस्थापन

रोगाचे नाव लक्षणे नियंत्रण उपाय

मर रोग (Damping off) रोपवाटिकेत लहान रोपे कोलमडतात आणि मरतात. बियाण्याला ट्रायकोडर्मा किंवा कार्बेंडाझिमची बीजप्रक्रिया करावी.

करपा (Early/Late Blight) पानांवर तांबडे, काळे गोल ठिपके पडतात व पाने वाळतात. मँकोझेब (२.५ ग्रॅम) किंवा कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (३ ग्रॅम) प्रति लीटर पाण्यात मिसळून फवारावे.

पर्णगुच्छ/तांबरा (Leaf Curl/Thrips) पाने आकुंचन पावतात, चुरडा-मुरडा होतो. हा विषाणूजन्य रोग पांढऱ्या माशीमुळे पसरतो. पांढरी माशी आणि फुलकिड्यांच्या नियंत्रणासाठी इमिडाक्लोप्रिड किंवा असिटामिप्रीडची फवारणी करावी. पिवळे चिकट सापळे लावावेत.

६. कीड व्यवस्थापन

फळ पोखरणारी अळी: ही अळी फळांना छिद्र पाडून आतला गर खाते.

उपाय: शेतात एकरी ५ ते ६ कामगंध सापळे (Pheromone Traps) लावावेत. प्रादुर्भाव वाढल्यास स्पिनोसॅड किंवा कोराजेनची फवारणी करावी.

नागाळी (Leaf Miner): पानाच्या आत नागमोडी रेषा तयार होतात.

उपाय: निंबोळी अर्काची (५%) फवारणी करावी.

७. इतर महत्त्वाच्या टिप्स

सपोर्ट देणे (Staking): टोमॅटोच्या वेलवर्गीय आणि उंच वाढणाऱ्या जातींना बांबू आणि सुतळीच्या साहाय्याने आधार देणे आवश्यक आहे. यामुळे फळे माती व पाण्याचा संपर्क टाळून सडण्यापासून वाचतात.

पाणी व्यवस्थापन: ठिबक सिंचनाचा वापर करावा. फळधारणेच्या काळात पाण्याचा ताण पडू देऊ नये, अन्यथा फळे तडकतात

 (मल्चिंग आणि ठिबक सिंचन पध्दत)

 मल्चिंग पेपर आणि ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) पद्धतीचा वापर करून टोमॅटोची लागवड केल्यास उत्पादनात ३० ते ४० टक्क्यांपर्यंत वाढ होते, पाण्याची बचत होते आणि तणांचा प्रादुर्भाव पूर्णपणे रोखला जातो.

या आधुनिक पद्धतीचे नियोजन खालीलप्रमाणे करावे:

१. गादीवाफे (Raised Beds) तयार करणे

सर्वप्रथम जमीन उभी-आडवी नांगरून भुसभुशीत करून घ्यावी.

जमिनीच्या उतारानुसार ३ ते ४ फूट रुंद, १ फूट उंच आणि दोन गादीवाफ्यांमध्ये २ फूट अंतर (चालण्यासाठी व हवेसाठी) ठेवून वाफे तयार करावेत.

गादीवाफे तयार करतानाच आधी सांगितलेला रासायनिक खतांचा पायाभूत डोस (Basal Dose) आणि शेणखत मातीत चांगला मिसळून घ्यावा.

२. ठिबक सिंचनाची मांडणी (Drip Installation)

गादीवाफा तयार झाल्यानंतर त्याच्या अगदी मध्यभागी १६ मिमी व्यासाची ठिबकची नळी (Lateral Inline) अंथरावी.

टोमॅटोसाठी ४० सेंमी किंवा ५० सेंमी अंतरावर ड्रिपर (Toद्धर) असलेली नळी योग्य ठरते.

मल्चिंग पेपर टाकण्यापूर्वी ठिबक संच चालू करून सर्व नळ्यांमधून पाणी व्यवस्थित चालते आहे की नाही आणि गळती (Leakage) नाही ना, याची खात्री करून घ्यावी.

 ३. मल्चिंग पेपरची निवड आणि अंथरण्याची पद्धत

पेपरची जाडी: टोमॅटो पिकासाठी २५ ते ३० मायक्रॉन जाडीचा मल्चिंग पेपर वापरावा.

रंग: नेहमी वरच्या बाजूने चंदेरी (Silver) आणि खालच्या बाजूने काळा असलेला पेपर निवडावा. चंदेरी रंग सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो, ज्यामुळे किडी (उदा. पांढरी माशी, थ्रिप्स) पिकावर येत नाहीत आणि काळा रंग जमिनीत अंधार ठेवून तण उगवू देत नाही.

पेपर अंथरणे: पेपर गादीवाफ्यावर दोन्ही बाजूंनी व्यवस्थित ताणून घ्यावा आणि त्याच्या कडा मातीने घट्ट दाबून घ्याव्यात, जेणेकरून तो वाऱ्याने उडणार नाही.

४. छिद्रे पाडणे आणि लागवड

वाफ्यावरील ठिबकच्या ड्रिपरच्या (पाण्याच्या ठिकाणाच्या) बाजूला २ ते २.५ इंचाचे छिद्र पाडावे. यासाठी बाजारात मिळणारे होल मेकर किंवा गरम लोखंडी डबा वापरता येतो.

दोन छिद्रांमधील अंतर दीड ते दोन फूट ठेवावे. तुम्ही झिझॅग (सलग एका रेषेत न घेता क्रॉस) पद्धतीने छिद्रे पाडू शकता.

छिद्र पाडल्यानंतर ठिबक चालू करून जमीन ओली करावी आणि वाफसा आल्यावर सायंकाळच्या वेळी निरोगी रोपांची लागवड करावी.

५. ठिबकद्वारे खत व्यवस्थापन (Fertigation Schedule)

मल्चिंग आणि ठिबक असल्यामुळे पाण्यात विरघळणारी खते (Water Soluble Fertilizers) थेट मुळांना देता येतात. यामुळे खतांची १००% कार्यक्षमता मिळते:

लागवडीनंतर १ ते १५ दिवस: मुळांच्या वाढीसाठी १९:१९:१९ हे खत २ ते ३ किलो प्रति एकर याप्रमाणे दर ४ दिवसांनी ठिबकद्वारे द्यावे.

१६ ते ४० दिवस (शाकीय वाढ): १२:६१:०० (फॉस्फरिक ऍसिडसह) ३ किलो प्रति एकर द्यावे, ज्यामुळे फुटवे चांगले निघतात.

४१ ते ६० दिवस (फुलधारणा काळ): ०:५२:३४ ४ किलो आणि त्यासोबत कॅल्शियम नायट्रेट व बोरॉन द्यावे. यामुळे फुलांची गळती थांबते.

६१ दिवसांनंतर (फळ फुगवणीचा काळ): फळांचा आकार आणि चमक वाढवण्यासाठी १३:००:४५ किंवा ००:००:५० (पोटॅशियम सल्फेट) ४ ते ५ किलो प्रति एकर ५ दिवसांच्या अंतराने द्यावे.

मल्चिंग आणि ठिबकचे फायदे:

८०% तण नियंत्रण: काळ्या रंगामुळे वाफ्यावर गवत उगवत नाही, निंदणीचा खर्च वाचतो.

५०% पाण्याची बचत: पाण्याचे बाष्पीभवन होत नाही, मुळापाशी कायम ओलावा (वाफसा) राहतो.

दर्जेदार फळे: जमिनीतील ओलावा टिकून राहिल्याने आणि कॅल्शियम व्यवस्थित मिळाल्याने टोमॅटो तडकण्याचे प्रमाण पूर्णपणे थांबते.

टरबूज लागवड कशी करावी व जमीन कशी निवडावी टरबूजाची कोणती जातं लागवडीसाठी चागंली याची सविस्तर माहिती

शेतकरी बांधवांनो, उन्हाळा सुरू झाला की बाजारात सर्वात जास्त मागणी असते ती म्हणजे 'टरबूज' (Watermelon) या फळाला. टरबूज हे कमी कालावधीत म्हणजेच साधारण ३ महिन्यांत (९० ते १०० दिवस) शेतकऱ्याला लाखो रुपयांची कमाई करून देणारे नगदी पीक आहे.

पण बऱ्याचदा फळांना चांगली साईझ न मिळणे, फळे तडकणे किंवा रोगांमुळे पूर्ण पीक वाया जाणे अशा समस्या येतात. म्हणूनच, आज आपण टरबूज लागवडीची संपूर्ण आधुनिक पद्धत आणि योग्य नियोजन पाहणार आहोत, जेणेकरून तुम्हाला विक्रमी उत्पादन मिळेल.”

१. लागवडीचा काळ (कधी लागवड करावी?)

उन्हाळी हंगाम: १५ डिसेंबर ते १५ फेब्रुवारी हा काळ टरबूज लागवडीसाठी सर्वोत्तम मानला जातो.

नदीपात्रातील लागवड: काही भागात ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्येही लागवड केली जाते.

२. जमीन आणि पूर्वमशागत

जमीन: टरबुजासाठी मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्याची पशू किंवा गाळाची जमीन निवडावी. जमिनीचा सामू (pH) ५.५ ते ७ च्या दरम्यान असावा.

मशागत: जमीन उभी-आडवी नांगरून, कुळवून भुसभुशीत करावी. नांगरणीच्या वेळी हेक्टरी शेणखत मिसळावे.

३. सुधारित जाती (कोणती जात चांगली?)

बाजारपेठेत सध्या जास्त मागणी असलेल्या काही प्रमुख जाती:

शुगर बेबी: गोल, गडद हिरव्या रंगाची आणि अतिशय गोड जात.

अर्का माणिक: लंबगोड, फिक्कट हिरव्या रंगावर गडद पट्टे असलेली आणि वाहतुकीसाठी उत्तम जात.

कलिंगड (किरण/सरस्वती): खाजगी कंपन्यांचे नामांकित वाण (उदा. सागर, नामांकित हायब्रीड जाती), ज्यांना बाजारात मोठी मागणी असते.

४. खत व्यवस्थापन

बेड तयार करताना (पायाभूत खत): लागवडीपूर्वी प्रति एकरी १० ते १५ गाड्या चांगले कुजलेले शेणखत द्यावे. रासायनिक खतांमध्ये प्रति एकरी ५० किलो डीएपी (DAP), ५० किलो म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP) आणि १० किलो दाणेदार गंधक द्यावे.

नत्र खत: लागवडीनंतर २० ते २५ दिवसांनी नत्र खताचा (युरिया) २५ किलोचा पहिला हप्ता आणि फुलं लागताना दुसरा हप्ता द्यावा.

५. लागवडीची पद्धत: ठिबक सिंचन की सरी पद्धत?

टरबुजाची लागवड ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) आणि मल्चिंग पेपर चा वापर करून गादीवाफा (बेड) पद्धतीवर करणे अत्यंत फायदेशीर ठरते.

दोन्ही पद्धतींमधील फरक खालीलप्रमाणे आहे:

 (वैशिष्ट्य): पाण्याची बचत (ठिबक व मल्चिंग पध्दत):  ५०% ते ६०% पाण्याची बचत होते. (सरी पध्दत): पाण्याचा अपव्यय जास्त होतो.

 (वैशिष्ट्य): खत व्यवस्थापन (ठिबक व मल्चिंग पध्दत): विद्राव्य खते थेट मुळापाशी देता येतात (फर्टिगेशन). (सरी पध्दत): खते वाहून जाण्याची शक्यता असते.

 (वैशिष्ट्य): तण नियंत्रण  (ठिबक व मल्चिंग पध्दत):मल्चिंगमुळे तण उगवत नाही, मजुरी खर्च वाचतो. (सरी पध्दत):वारंवार खुरपणी करावी लागते.

(वैशिष्ट्य) :उत्पादन व गुणवत्ता (ठिबक व मल्चिंग पध्दत):फळांचा दर्जा उत्तम राहतो, उत्पादन ३०-४०% वाढते. (सरी पध्दत): फळे मातीच्या संपर्कात आल्याने सडण्याची भीती असते.

लागवडीचे अंतर: बेड पद्धतीमध्ये दोन बेडमधील अंतर ५ ते ६ फूट ठेवावे आणि बेडवर दोन रोपांमधील अंतर २ फूट ठेवावे.

खरबूज लागवड कशी करावी ठीबक सिंचन व सरीवर चांगली या दोन्ही पद्धतीची सविस्तर माहिती

  खरबूज लागवड उन्हाळा हंगामात जानेवारी ते फेब्रुवारी दरम्यान करावी. या पिकाला कोरडे आणि उष्ण हवामान चांगले मानवते.

खरीप किंवा हिवाळ्यात लागवड केल्यास रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो आणि फळांची गोडी कमी होते. खाली खरबूज लागवडीचे सविस्तर व्यवस्थापन दिले आहे:

१. जमीन आणि पूर्वमशागत

जमिनीचा प्रकार: खरबुजासाठी मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्याची गाळाची किंवा सुपीक जमीन निवडावी.

सामू (pH): जमिनीचा सामू ६.० ते ७.५ च्या दरम्यान असावा.

मशागत: जमीन १-२ वेळा खोल नांगरून, कुळवाच्या पाळ्या देऊन भुसभुशीत करावी.

लागवड पद्धत: ४ ते ५ फूट अंतरावर सऱ्या पाडून घ्याव्यात किंवा गादीवाफ्यावर (Raised Bed) लागवड करावी.

२. खत व्यवस्थापन

भरघोस उत्पादनासाठी आणि दर्जेदार फळांसाठी योग्य वेळी खते देणे गरजेचे आहे:

सेंद्रिय खत: पूर्वमशागतीवेळी प्रति एकरी १० ते १२ टन चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.

पायाभूत खत (Basal Dose): लागवडीच्या वेळी प्रति एकरी ३2 किलो नत्र (N), २४ किलो स्फुरद (P), आणि २४ किलो पालाश (K) द्यावे.

वरखत: लागवडीनंतर ३० दिवसांनी प्रति एकरी १६ किलो नत्र पुन्हा द्यावे. जर ठिबक सिंचन असेल, तर पाण्यात विरघळणारी खते (उदा. १९:१९:१९, १२:६१:०, ०:०:५०) टप्प्याटप्प्याने द्यावीत.

३. रोग व कीड व्यवस्थापन

खरबूज पिकावर प्रामुख्याने खालील रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव होतो:

रोग / कीड लक्षणे नियंत्रण उपाय

१ भुरी (Powdery Mildew) पानाच्या दोन्ही बाजूंवर पांढरी पिठासारखी बुरशी वाढते.उपाय :डायनेथॉन किंवा पाण्यात विरघळणारे गंधक (८०% WP) फवारावे.

२. केवडा (Downy Mildew) पानाच्या वरच्या बाजूला पिवळे कोनीय ठिपके पडतात. उपाय : मँकोझेब किंवा मेटॅलॅक्सिल युक्त बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.

३.मर रोग (Fusarium Wilt) झाड अचानक सुकते आणि वाळून मरते. उपाय: लागवडीपूर्वी बीजप्रक्रिया करावी आणि कॉपर ऑक्सिक्लोराईडचे ड्रेंचिंग करावे.

४.फळमाशी (Fruit Fly) माशी फळात अंडी घालते, ज्यामुळे फळे सडतात उपाय: शेतात फेरोमोन ट्रॅप (कामगंध सापळे) लावावेत.

५.मावा आणि तुडतुडे पानांतील रस शोषतात, ज्यामुळे पाने आकसतात. उपाय:डायमेथोएट किंवा इमिडाक्लोप्रिड या कीटकनाशकांची फवारणी करावी.

४. पाण्याचे नियोजन

हलकी जमीन: उन्हाळ्यात दर ५ ते ६ दिवसांनी पाणी द्यावे.

भारी जमीन: दर ८ ते १० दिवसांनी पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात.

काळजी: फळे पिकण्याच्या अवस्थेत असताना पाणी देणे कमी करावे. जास्त पाणी दिल्यास फळे तडकतात आणि फळांमधील साखरेचे प्रमाण (गोडी) कमी होते 

(ठिबक सिंचन पध्दत)

खरबूज लागवड ठिबक सिंचन आणि मल्चिंग पेपरचा वापर करून केल्यास उत्पादनात ३० ते ४०% वाढ होते आणि फळांची गुणवत्ता उत्कृष्ट मिळते. ठिबक सिंचनावर लागवड करण्यासाठी खालील तंत्रज्ञानाचा वापर करावा:

१. बेड तयार करणे (गादीवाफे)

बेडचा आकार: बेडची रुंदी ३ ते ३.५ फूट, उंची १ फूट ठेवावी. दोन बेडच्या मधोमध २ ते २.५ फूट अंतर (चालण्यासाठी आणि मशागतीसाठी) ठेवावे.

बेडमधील अंतर: एका बेडच्या मध्यापासून दुसऱ्या बेडच्या मध्यापर्यंतचे अंतर ५ ते ६ फूट असावे.

२. ठिबक लॅटरल आणि मल्चिंग पेपर मांडणी

ठिबक नळी (Lateral): बेड तयार झाल्यावर त्यावर मधोमध १६ मिमी ची ठिबक लॅटरल अंथरून घ्यावी. इनलाईन ठिबक असेल तर दोन ड्रिपरमधील अंतर ३० ते ४० सेंमी असावे.

मल्चिंग पेपर: गादीवाफ्यावर २5 ते ३० मायक्रॉन जाडीचा आणि ४ फूट रुंदीचा मल्चिंग पेपर वापरावा. पेपरचा चंदेरी (Silver) भाग वर आणि काळा भाग जमिनीच्या बाजूला असावा. पेपरच्या कडा मातीने व्यवस्थित दाबून घ्याव्यात.

छिद्रे पाडणे: मल्चिंग पेपरवर जिथे ड्रिपर (पाणी पडण्याची जागा) आहे, तिथे जिझझॅग (त्रिकोणी) पद्धतीने किंवा एका रेषेत २ ते २.५ इंचाचे होल पाडून घ्यावेत. दोन रोपांतील अंतर १.५ ते २ फूट ठेवावे.

३. पाणी देण्याचे नियोजन (Irrigation Schedule)

ठिबक सिंचनामुळे मुळांच्या कार्यकक्षेत सतत ओलावा राहतो. हवामानानुसार पाणी देण्याची वेळ बदलावी:

सुरुवातीची अवस्था (१ ते १५ दिवस): दररोज किंवा एक दिवसाआड २० ते ३० मिनिटे ठिबक चालवावे.

शाकीय वाढ आणि वेल वाढणे (१६ ते ३5 दिवस): दररोज ४५ मिनिटे ते १ तास पाणी द्यावे.

फूल आणि फळ धारणा अवस्था (३६ ते ६० दिवस): या काळात पाण्याची गरज सर्वाधिक असते. दररोज १ ते १.५ तास पाणी द्यावे.

फळ फुगवणी आणि पक्वता अवस्था (६० दिवसांनंतर): पाण्याचे प्रमाण कमी करावे (दररोज ३० ते ४५ मिनिटे). फळ काढणीच्या ५ ते ८ दिवस आधी पाणी पूर्णपणे बंद करावे, ज्यामुळे फळाला चांगली गोडी ( Sugar) येते आणि फळे तडकत नाहीत.

४. विद्राव्य खत व्यवस्थापन (Fertigation Schedule)

ठिबकद्वारे द्यावयाची खते (प्रति एकरी) खालीलप्रमाणे टप्प्याटप्प्याने विभागून द्यावीत:

पिकाची अवस्था (दिवस) खताचा प्रकार रोजची किंवा आठवड्याची मात्रा (प्रति एकर) फायदा

रोपे स्थिरावणे (५ ते १५ दिवस) 19:19:19 ४ किलो प्रति आठवडा (एकूण २ वेळा) मुळांची आणि सुरुवातीची वाढ मजबूत होते.

वेल वाढणे (१६ ते ३० दिवस) 12:61:00 + मायक्रोन्युट्रिएंट्स ५ किलो प्रति आठवडा + ५०० ग्रॅम सूक्ष्म अन्नद्रव्ये फुटवे जास्त येतात आणि वेलाला ताकद मिळते.

फुलकळी लागणे (३१ ते ४५ दिवस) 0:52:34 + बोरॉन५ किलो प्रति आठवडा + २५० ग्रॅम बोरॉन कळी गळत नाही आणि फळधारणा चांगली होते.

फळ फुगवणे (४६ ६५ दिवस) 13:0:45 किंवा 0:0:50 ६ किलो प्रति आठवडा (२ ते ३ वेळा) फळाचा आकार वाढतो आणि वजन भरते.

फळ पक्व होणे (६६ दिवसांनंतर) 0:0:50 + कॅल्शियम नायट्रेट ४ किलो (काढणीच्या १० दिवस आधी देणे बंद करावे) फळाला आकर्षक रंग येतो, गोडी वाढते आणि टिकवणक्षमता सुधारते   महत्वाच्या टिप्स:

१. खते नेहमी सकाळी किंवा संध्याकाळी ठिबक संच १० ते १५ मिनिटे चालवून ओलावा निर्माण झाल्यावरच सोडावीत.

२. खते सोडून झाल्यावर पुन्हा १० मिनिटे ठिबक साधे पाणी सोडून स्वच्छ करावे, जेणेकरून नळ्या चोक-अप होणार नाहीत.

ऊस लागवड माहिती २०२६: एकरी १०० टन उसाचे उत्पादन घेण्यासाठी आधुनिक लागवड पद्धत, खत आणि पाणी व्यवस्थापन!

शेतकरी बांधवांनो, महाराष्ट्रात उसाची शेती मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. अनेक शेतकरी पारंपारिक पद्धतीने ऊस लावतात, त्यामुळे त्यांना एकरी ३० ते ४० टनांपेक्षा जास्त उत्पादन मिळत नाही. परंतु, जर आपण योग्य नियोजन, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि खतांचे अचूक वेळापत्रक पाळले, तर उसाचे एकरी १०० टनांपर्यंत विक्रमी उत्पादन घेणे सहज शक्य आहे.

आज आपण या पोस्टमध्ये ऊस लागवडीची योग्य वेळ, उसाच्या प्रगत जाती, बेणेप्रक्रिया आणि हुमणी सारख्या किडींपासून पिकाचा बचाव कसा करायचा, याची संपूर्ण माहिती पाहणार आहोत.”

ऊस लागवडीसाठी कांडी पद्धतीपेक्षा रोप लागवड आणि पाण्यासाठी सरी पद्धतीपेक्षा ठिबक सिंचन (ड्रीप) पद्धत अधिक फायदेशीर ठरते.

खाली ऊस लागवड, रोग नियंत्रण आणि खत व्यवस्थापनाची संपूर्ण माहिती सोप्या भाषेत दिली आहे.

१. रोप लागवड की कांडी लागवड? (निवड: रोप लागवड)

वैशिष्ट्ये रोप लागवड (Trays/Nursery) कांडी लागवड (पारंपारिक)

उत्पादन १५ ते २०% जास्त उत्पादन मिळते. रोप लागवडीपेक्षा कमी उत्पादन मिळते.

उगवण क्षमता १००% उगवण होते, नांग्या पडत नाहीत. ८०-८५% उगवण होते, नांग्या भराव्या लागतात.

बियाणे बचत एकरी फक्त ४,००० ते ५,००० रोपे लागतात. एकरी २५,००० ते ३०,००० कांड्या लागतात.

कालावधी पिकाचा शेतातील १ महिना वाचतो. उगवणीसाठी २५ ते ३० दिवस जास्त लागतात.

सल्ला: उत्तम उत्पादनासाठी को-८६०३२ किंवा को-एम-०२६५ या जातींची रोप पद्धतीनेच लागवड करावी.

२. ठिबक (ड्रीप) की सरी पद्धत? (निवड: ठिबक सिंचन)

ठिबक सिंचन (ड्रीप) चे फायदे:

पाण्याची ५० ते ६०% बचत होते आणि ऊसाची वाढ जोमदार होते.

खते थेट मुळांपर्यंत (व्हेंट्युरीद्वारे) देता येत असल्यामुळे खतांची २५ ते ३०% बचत होते.

तणांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि जमीन चोपण किंवा खारवट होत नाही.

सरी पद्धत कधी वापरावी?: जर तुमच्याकडे मुबलक पाणी असेल आणि ड्रीपचा सुरुवातीचा खर्च परवडणारा नसेल, तरच सरी पद्धत वापरावी. परंतु यामध्ये पाणी आणि खते वाया जाण्याचे प्रमाण जास्त असते.

ऊस लागण हंगाम व पध्दत:

महाराष्ट्रातील जमीनीचे प्रकार आणि प्रसारित प्रकारच्या ऊस जाती यानुसार ठराविक हंगाम साठी विशिष्ठ जातीची शिफारस करण्यात आली आहे. साखर कारखान्यांना ऊस तोडणीचे नियोजन योग्य रितीने करण्यासाठी लागणं हंगाम अतिशय महत्वाचे ठरतात. महाराष्ट्रातील ऊस लागवडीसाठी मुख्यत्वे करून तीन लागण हंगाम ठरविण्यात आले आहे. व ते खालील प्रमाणे आहेत. 

1. आडसाली लागण: महाराष्ट्रात अजुनही काही ठिकाणी आडसाली ऊस घेतला जातो. आडसाली लागण ही जुलै ते ऑगस्ट या पावसाळी महिन्यात करतात काही ठिकाणी आडसाली उसाची लागण जूनच्या तिसर्या आठवड्यापासून सुरूवात होते आडसालीचा ऊस पुढील वर्षी ऑक्टोबर मध्ये गळीतास येतो. आसा ऊस शेतात अधिक काळ राहिला तर तो पोकळ होतो.ऊसास तुरा आल्याने ऊसा मधील साखरेचं प्रमाण घटते. त्यामध्ये चोथ्याच प्रमाण वाढुन वजन घटते.ऊस पिकाचा कालावधी ऊस उत्पादन यांचा विचार करता इतर लागण हंगाम पेक्षा आडसाली लागण फायदेशीर ठरत नाही. 

पुर्वहंगामी लागण :

ऊस लागणीचा हा सर्वात फायदेशीर हंगाम आहे. खरिपात एक पीक घेऊन संप्टेबर  ऑक्टोबर मध्ये ऊसाचे लागण करतात 13 ते 14 महिन्या पर्यंत ऊसाची तोडणी होतं आसल्या मुळं ऊसाचे उत्पादन व साखर उतारा चांगला मिळतो. या लागणीत रब्बी हंगामाची भाजीपाल्याची पिके आतंरपिके म्हणुन घेता येतात. या उसाची तोडणी फेब्रुवारी पुर्वी होत असल्यामुळे या लागणीचा खोडवा चांगला येतो.उसाची लागण संप्टेबर ऑक्टोबर मध्ये केल्यास प्रत्येक वाढीच्या अवस्थेत सुयोग्य असणारे हवामान मिळत आसते म्हणुन पुर्वहंगामी लागण ही सर्व लागणीपेक्षा फायदेशीर ठरते. 

सुरू लागण :

सुरू ऊस लागण डिसेंबर ते 15 फेब्रुवारी पर्यंत केली जाते. यालाच एकसाली असेही म्हणतात. डिसेंबर जानेवारी पडणारी थंडी आणि मार्च एप्रिल मधील काही भागात वाढणारे तापमान या गोष्टी चा अपवाद वगळता महाराष्ट्र राज्यात सुरू लागवडीस अतिशय पोषक हवामान आहे. ऊस उत्पादन खर्च हवामान व उत्पादन क्षमता याचा विचार केल्यास सुरू लागवड अधिक फायदेशीर आहे. सुरू ऊसासाठी डिसेंबर जानेवारी ही लागवडी ची योग्य वेळ आहे. 15 फेब्रुवारी नंतर लागवड केली असता जास्त तापमान मुळं खोडकिडीचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणावर जाणवतो व पर्यायाने उत्पादनात मोठी घट येते. 

३. खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)

ऊसाला संतुलित खत देणे गरजेचे आहे. ड्रीप असल्यास 'नत्र, स्फुरद, पालाश' पाण्यातून विरघळणारी खते (Water Soluble) द्यावीत. कोरड्या पद्धतीसाठी खालीलप्रमाणे डोस द्यावा:

लागवडीच्या वेळी: १ बॅग युरिया + ३ बॅग सिंगल सुपर फॉस्फेट (SSP) + १ बॅग म्युरेट ऑफ पोटॅश (MOP).

लागवडीनंतर ६ ते ८ आठवड्यांनी: १ बॅग युरिया.

मोठी बांधणी करताना (४ थ्या महिन्यात): २ बॅग युरिया + २ बॅग १०:२६:२६ + १ बॅग पोटॅश + २५ किलो फेरस व झिंक सल्फेट.

४. प्रमुख रोग व त्यांचे व्यवस्थापन

१. हुमणी अळी (White Grub):

लक्षणे: मुळे खाल्ल्यामुळे ऊस वाळतो.

उपाय: लागवडीच्या वेळी शेतात मेटारायझियम अ‍ॅनिओसोप्ली हे जैविक बुरशीनाशक शेणखतात मिसळावे किंवा ड्रीपमधून क्लोरपायरीफॉस सोडावे.

२. तांबेरा आणि करपा :

लक्षणे: पानावरील तांबूस किंवा तपकिरी ठिपके पडतात.

उपाय: कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (२.५ ग्रॅम) किंवा मॅन्कोझेब (२ ग्रॅम) प्रति लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

३. काणी रोग :

लक्षणे: ऊसाच्या मधोमध काळी चाबकासारखी लांब सळई निघते.

उपाय: बाधित झाड मुळासकट उपटून नष्ट करावे. लागवडीपूर्वी रोपांना किंवा कांड्यांना कार्बेंडाझिमची प्रक्रिया करावी.

कापूस पिकाचे खत व्यवस्थापन व रोगावर उपाय याची पुर्ण माहिती

माझ्या शेतातील कापूस 2026

 कापूस पिकाचे योग्य खत व्यवस्थापन आणि रोग नियंत्रण करून तुम्ही प्रति एकरी कापसाचे बंपर उत्पादन घेऊ शकता. खाली कापूस पिकासाठी संपूर्ण खत नियोजन आणि प्रमुख रोग व त्यांच्या उपायांची सविस्तर माहिती दिली आहे.

---

 कापूस खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)

कापूस पिकाला नत्र (Nitrogen), स्फुरद (Phosphorus) आणि पालाश (Potash) या मुख्य अन्नद्रव्यांची मोठी गरज असते. कोरडवाहू आणि बागायती कापसासाठी खतांचे डोस खालीलप्रमाणे विभागून द्यावेत:

१. कोरडवाहू कापूस (प्रति एकरी डोस)

• पहिला डोस (पेरणीच्या वेळी): २० किलो नत्र + २० किलो स्फुरद + २० किलो पालाश (उदा. १०:२६:२६ किंवा डीएपी + पोटॅश).
• दुसरा डोस (पेरणीनंतर ३० ते ३५ दिवसांनी): २० किलो नत्र (युरिया).

२. बागायती कापूस (प्रति एकरी डोस)

• पहिला डोस (पेरणीच्या वेळी): ३2 किलो नत्र + १६ किलो स्फुरद + १६ किलो पालाश.
• दुसरा डोस (पेरणीनंतर ३० ते ३५ दिवसांनी - पाते लागताना): १६ किलो नत्र.
• तिसरा डोस (पेरणीनंतर ६० दिवसांनी - बोंडे भरताना): १६ किलो नत्र + १६ किलो पालाश.

 सूक्ष्म अन्नद्रव्ये आणि फवारणी (Micronutrients)

• पाते आणि बोंडे गळू नये म्हणून मॅग्नेशियम सल्फेट (१० किलो) आणि बोरॉन (५ किलो) प्रति एकरी बेसल डोसमध्ये किंवा फवारणीद्वारे द्यावे.
• बोंडांचा आकार वाढवण्यासाठी कापूस पिकावर पाते लागण्याच्या अवस्थेत १३:००:४५ किंवा ००:५२:३४ या विद्राव्य खतांची फवारणी करावी.

---

 कापसावरील प्रमुख रोग आणि त्यांचे उपाय (Diseases & Control)

कापसावर प्रामुख्याने बुरशीजन्य आणि जिवाणूजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव होतो. त्यांचे वेळेत नियंत्रण करणे गरजेचे आहे.

१. कोळशी किंवा दहिया रोग (Grey Mildew)

• लक्षणे: पानाच्या खालच्या बाजूला पांढरी किंवा राखाडी रंगाची बुरशी वाढते. पाने दह्यासारखी पांढरी दिसतात आणि नंतर सुकून गळतात.
• उपाय: प्रादुर्भाव दिसताच अझॉक्सीस्ट्रोबीन किंवा कार्बेन्डाझिम (१२%) + मँकोझेब (६३%) २ ग्रॅम प्रति लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

२. लाल्या रोग (Red Leaf Disease / Lalya)

• लक्षणे: हा रोग नसून अन्नद्रव्यांची कमतरता आणि वातावरणातील बदलांमुळे होतो. कापसाची पाने कडेने लाल होतात आणि नंतर पूर्ण पान लाल होऊन वाळते.
• उपाय:
  • पिकाला मॅग्नेशियम सल्फेटची कमतरता भासू देऊ नका.
  • मॅग्नेशियम सल्फेट (१%) + युरिया (१%) म्हणजेच १०० ग्रॅम मॅग्नेशियम सल्फेट आणि १०० ग्रॅम युरिया १० लीटर पाण्यात मिसळून २ ते ३ फवारण्या कराव्यात.

३. मूळ सड किंवा मर रोग (Root Rot / Wilt)

• लक्षणे: बुरशीमुळे झाडाची मुळे सडतात. झाड अचानक सुकते आणि उपटल्यास सहज हातात येते.
• उपाय:
  • पेरणीपूर्वी ट्रायकोडर्मा विरिडी या जैविक बुरशीनाशकाची बीजप्रक्रिया करावी.
  • शेतात रोग दिसल्यास झाडाच्या मुळाशी कॉपर ऑक्सीक्लोराईड (२.५ ग्रॅम प्रति लीटर) किंवा कार्बेन्डाझिम पाण्यामध्ये मिसळून आळवणी (Drenching) करावी.

४. जिवाणूजन्य करपा (Bacterial Blight)

• लक्षणे: पानांवर, फांद्यांवर आणि बोंडांवर कोनीय काळे-तपकिरी ठिपके पडतात. यामुळे बोंडे सडतात.
• उपाय: स्ट्रिप्टोसायक्लीन (१ ते २ ग्रॅम) + कॉपर ऑक्सीक्लोराईड (३० ग्रॅम) १० लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

---

 महत्वाच्या टिप्स

• खते नेहमी झाडाच्या मुळाजवळ मातीआड (जमिनीत दाबून) द्यावीत, वर फेकून देऊ नयेत.
• रोगांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी शेतातील तण काढून शेत नेहमी स्वच्छ ठेवावे.
• रासायनिक फवारणी करताना जमिनीमध्ये पुरेसा ओलावा (ओली जमीन) असणे आवश्यक आहे.