शेतकरी बांधवांनो, बदलत्या हवामानात आणि कमी पाऊस असणाऱ्या भागात कोणती शेती करावी, असा प्रश्न अनेक शेतकऱ्यांना पडतो. अशा वेळी 'सीताफळ लागवड' हा एक उत्तम आणि फायदेशीर पर्याय ठरतो. सीताफळाच्या झाडाला जास्त पाण्याची गरज नसते आणि या पिकावर जंगली प्राणी किंवा शेळ्या-मेंढ्याही तोंड मारत नाहीत.
एकदा लागवड केली की वर्षानुवर्षे यातून शाश्वत उत्पन्न मिळते. आज आपण या पोस्टमध्ये सीताफळाच्या प्रगत जाती, लागवडीची योग्य पद्धत आणि खत व्यवस्थापनाची संपूर्ण माहिती पाहणार आहोत.”
१. जमिनीची निवड आणि हवामान
जमीन: सीताफळ हे अत्यंत काटक पीक असून उथळ, हलक्या, मुरमाड किंवा डोंगरउताराच्या जमिनीतही उत्तम तग धरते. जमिनीचा सामू (pH) ५.५ ते ८.५ च्या दरम्यान असावा.
पाण्याचा निचरा: जमिनीमध्ये पाणी साचून राहू नये; पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन निवडावी.
हवामान: उष्ण आणि कोरडे हवामान (३० ते ४०° सेल्सिअस तापमान) या पिकासाठी उत्तम मानले जाते.
२. लागवड पद्धत आणि सुधारित जाती
सुधारित जाती: लागवडीसाठी बाळानगर, फुले पुरंदर, एन.एम.के. गोल्ड (NMK Gold), अर्का सहान, आणि फुले जानकी या जातींना मोठी मागणी आहे.
अंतर व खड्डे: हलक्या जमिनीत ४×४ मीटर तर मध्यम किंवा चांगल्या जमिनीत ५×५ मीटर अंतरावर लागवड करावी. यासाठी पावसाळ्यापूर्वी ४५×४५×४५ सेंमी आकाराचे खड्डे तयार करावेत.
खड्डे भरणे: प्रत्येक खड्ड्यात १५ ते २० किलो चांगले कुजलेले शेणखत, २ किलो निंबोळी पेंड आणि माती मिसळून खड्डे भरून घ्यावेत. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कलमे किंवा रोपांची लागवड करावी.
( खत व्यवस्थापन)🌱
सेंद्रिय खते: प्रति वर्ष प्रति झाड साधारण ३० ते ५० किलो शेणखत किंवा गांडूळ खत द्यावे.
रासायनिक खते: पूर्ण वाढलेल्या झाडाला दरवर्षी २५० ग्रॅम नत्र, १२५ ग्रॅम स्फुरद आणि १२५ ग्रॅम पालाश द्यावे. ही खतांची मात्रा पावसाळा सुरू होताना विभागून द्यावी.
४. रोग व कीड व्यवस्थापन🐛🐞
पिठ्या ढेकूण (Mealy Bug): हा सीताफळावरील प्रमुख कीटक आहे जो फळांमधील रस शोषून घेतो. याच्या नियंत्रणासाठी झाडाच्या खोडाला ग्रीस पट्टी किंवा प्लास्टिक पट्टी बांधावी. प्रादुर्भाव वाढल्यास निंबोळी अर्काची किंवा शिफारसीत कीटकनाशकाची फवारणी करावी.
फळ कुजणे व ठिपके: पावसाळ्यात बुरशीमुळे फळे काळी पडून कुजतात. याच्या प्रतिबंधासाठी बोर्डो मिश्रण (१%) किंवा योग्य बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.
छाटणी (Pruning): दरवर्षी मे अखेर ते जूनच्या पहिल्या आठवड्यात सुकलेल्या व रोगट फांद्यांची हलकी छाटणी करणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे नवीन फुटीवर दर्जेदार फळे येतात.
५. लागवडीचा खर्च आणि नफा
एकरी खर्च: पहिल्या वर्षी खड्डे घेणे, सुधारित कलमे खरेदी करणे, ठिबक सिंचन आणि मजुरी असा एकूण खर्च ₹४०,००० ते ₹६०,००० पर्यंत येतो. त्यानंतरच्या वर्षांत फक्त खते आणि फवारणीचा खर्च (₹१०,००० - ₹१५,०००) येतो.
उत्पादन: कलमी झाडांना तिसऱ्या किंवा चौथ्या वर्षापासून व्यावसायिक उत्पादन सुरू होते. एका एकरातून साधारण ३० ते ४० क्विंटल (योग्य व्यवस्थापनात ८ ते १० टनांपर्यंत) उत्पादन मिळू शकते.
( शासकीय अनुदान व विमा योजना)
भाऊसाहेब फुंडकर फळबाग लागवड योजना: महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागामार्फत या योजनेंतर्गत सीताफळ लागवडीसाठी १००% पर्यंत अनुदान दिले जाते. यामध्ये खड्डे खणणे, कलमे, खते आणि ३ वर्षांच्या संगोपनाच्या खर्चाचा टप्प्याटप्प्याने समावेश असतो.
महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टल: शेतकरी या अनुदानाचा लाभ घेण्यासाठी सरकारच्या अधिकृत MahaDBT Portal वर ऑनलाईन अर्ज करू शकतात.
हवामानावर आधारित फलपीक विमा: सीताफळ बागेचे अवकाळी पाऊस किंवा इतर हवामान धोक्यांपासून संरक्षण करण्यासाठी शासनाची विमा योजना देखील लागू आहे, ज्याचा लाभ ३ वर्षे पूर्ण झालेल्या बागेला मिळतो.
