टोमॅटो लागवड कशी करावी आणी कधी करावी याची माहिती रोग व उपाय याची माहिती

“शेतकरी बांधवांनो, भाजीपाल्यामध्ये 'टोमॅटो' हे एक असे पीक आहे ज्याला बाजारात वर्षभर मागणी असते. योग्य नियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला, तर टोमॅटोच्या पिकातून शेतकरी कमी दिवसांत लाखो रुपयांचे उत्पन्न मिळवू शकतात.

परंतु, बऱ्याचदा योग्य माहिती नसल्यामुळे रोग-किडींचा प्रादुर्भाव होतो आणि नुकसान सोसावे लागते. म्हणूनच, आज आपण या पोस्टमध्ये टोमॅटोची लागवड कधी करावी, जमिनीची तयारी कशी करावी आणि भरघोस उत्पादनासाठी कोणते खत व्यवस्थापन करावे, याची सविस्तर माहिती पाहणार आहोत.”

१. हवामान आणि जमीन निवड

हवामान: टोमॅटो पिकासाठी २० ते २८ अंश सेल्सिअस तापमान उत्तम मानले जाते. जास्त तापमान किंवा अति थंडीमुळे फूलगळ होते.

जमीन: मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्याची आणि सेंद्रिय पदार्थ असलेली लोम (गाळाची) किंवा काळी कसदार जमीन निवडावी.

सामू (pH): जमिनीचा सामू ६.० ते ७.० च्या दरम्यान असावा. पाणी साठून राहणाऱ्या चोपण किंवा दलदलीच्या जमिनीत लागवड करू नये.

२. सुधारीत आणि प्रगत जाती: (कृषी विद्यापीठांनी विकसित केलेल्या किंवा बाजारातील चांगल्या वाणाची नावे): पुसा रूबी, धनश्री,भाग्यश्री किंवा खाजगी कंपन्याची नामांकित हायब्रीड वाण( उदा.अभिलाषा, साहो इ.)

३. लागवड पद्धत आणि अंतर

रोपवाटिका: प्रथम गादीवाफ्यावर बियाणे पेरून २५ ते ३० दिवसांत निरोगी रोपे तयार करावीत.

लागवड पद्धत: रोपांची लागवड नेहमी सरी-वरंब्यावर किंवा मल्चिंग पेपर व ठिबक सिंचनाचा वापर करून गादीवाफ्यावर (Raised Beds) करावी.

अंतर: दोन ओळींमधील अंतर ४ ते ५ फूट आणि दोन रोपांमधील अंतर १.५ ते २ फूट ठेवावे (जातीनुसार बदलू शकते).

४. खत व्यवस्थापन (Fertilizer Management)

टोमॅटो पिकाला मोठ्या प्रमाणात अन्नद्रव्यांची गरज असते:

लागवडीपूर्वी: एकरी १० ते १२ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे.

पायाभूत डोस (Basal Dose): लागवडीच्या वेळी एकरी ५० किलो नत्र (N), ५० किलो स्फुरद (P), आणि ५० किलो पालाश (K) द्यावे.

वरखते: लागवडीनंतर ३० दिवसांनी आणि नऊ ते दहा आठवड्यांनी ५० किलो नत्र दोन हप्त्यांत विभागून द्यावे.

सूक्ष्म अन्नद्रव्ये: फुलधारणा आणि फळधारणेच्या काळात कॅल्शियम, बोराॉन आणि मॅग्नेशियमची फवारणी करावी, ज्यामुळे फळे तडकण्याचे प्रमाण कमी होते. 

 ५. महत्त्वाचे रोग आणि त्यांचे व्यवस्थापन

रोगाचे नाव लक्षणे नियंत्रण उपाय

मर रोग (Damping off) रोपवाटिकेत लहान रोपे कोलमडतात आणि मरतात. बियाण्याला ट्रायकोडर्मा किंवा कार्बेंडाझिमची बीजप्रक्रिया करावी.

करपा (Early/Late Blight) पानांवर तांबडे, काळे गोल ठिपके पडतात व पाने वाळतात. मँकोझेब (२.५ ग्रॅम) किंवा कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (३ ग्रॅम) प्रति लीटर पाण्यात मिसळून फवारावे.

पर्णगुच्छ/तांबरा (Leaf Curl/Thrips) पाने आकुंचन पावतात, चुरडा-मुरडा होतो. हा विषाणूजन्य रोग पांढऱ्या माशीमुळे पसरतो. पांढरी माशी आणि फुलकिड्यांच्या नियंत्रणासाठी इमिडाक्लोप्रिड किंवा असिटामिप्रीडची फवारणी करावी. पिवळे चिकट सापळे लावावेत.

६. कीड व्यवस्थापन

फळ पोखरणारी अळी: ही अळी फळांना छिद्र पाडून आतला गर खाते.

उपाय: शेतात एकरी ५ ते ६ कामगंध सापळे (Pheromone Traps) लावावेत. प्रादुर्भाव वाढल्यास स्पिनोसॅड किंवा कोराजेनची फवारणी करावी.

नागाळी (Leaf Miner): पानाच्या आत नागमोडी रेषा तयार होतात.

उपाय: निंबोळी अर्काची (५%) फवारणी करावी.

७. इतर महत्त्वाच्या टिप्स

सपोर्ट देणे (Staking): टोमॅटोच्या वेलवर्गीय आणि उंच वाढणाऱ्या जातींना बांबू आणि सुतळीच्या साहाय्याने आधार देणे आवश्यक आहे. यामुळे फळे माती व पाण्याचा संपर्क टाळून सडण्यापासून वाचतात.

पाणी व्यवस्थापन: ठिबक सिंचनाचा वापर करावा. फळधारणेच्या काळात पाण्याचा ताण पडू देऊ नये, अन्यथा फळे तडकतात

 (मल्चिंग आणि ठिबक सिंचन पध्दत)

 मल्चिंग पेपर आणि ठिबक सिंचन (Drip Irrigation) पद्धतीचा वापर करून टोमॅटोची लागवड केल्यास उत्पादनात ३० ते ४० टक्क्यांपर्यंत वाढ होते, पाण्याची बचत होते आणि तणांचा प्रादुर्भाव पूर्णपणे रोखला जातो.

या आधुनिक पद्धतीचे नियोजन खालीलप्रमाणे करावे:

१. गादीवाफे (Raised Beds) तयार करणे

सर्वप्रथम जमीन उभी-आडवी नांगरून भुसभुशीत करून घ्यावी.

जमिनीच्या उतारानुसार ३ ते ४ फूट रुंद, १ फूट उंच आणि दोन गादीवाफ्यांमध्ये २ फूट अंतर (चालण्यासाठी व हवेसाठी) ठेवून वाफे तयार करावेत.

गादीवाफे तयार करतानाच आधी सांगितलेला रासायनिक खतांचा पायाभूत डोस (Basal Dose) आणि शेणखत मातीत चांगला मिसळून घ्यावा.

२. ठिबक सिंचनाची मांडणी (Drip Installation)

गादीवाफा तयार झाल्यानंतर त्याच्या अगदी मध्यभागी १६ मिमी व्यासाची ठिबकची नळी (Lateral Inline) अंथरावी.

टोमॅटोसाठी ४० सेंमी किंवा ५० सेंमी अंतरावर ड्रिपर (Toद्धर) असलेली नळी योग्य ठरते.

मल्चिंग पेपर टाकण्यापूर्वी ठिबक संच चालू करून सर्व नळ्यांमधून पाणी व्यवस्थित चालते आहे की नाही आणि गळती (Leakage) नाही ना, याची खात्री करून घ्यावी.

 ३. मल्चिंग पेपरची निवड आणि अंथरण्याची पद्धत

पेपरची जाडी: टोमॅटो पिकासाठी २५ ते ३० मायक्रॉन जाडीचा मल्चिंग पेपर वापरावा.

रंग: नेहमी वरच्या बाजूने चंदेरी (Silver) आणि खालच्या बाजूने काळा असलेला पेपर निवडावा. चंदेरी रंग सूर्यप्रकाश परावर्तित करतो, ज्यामुळे किडी (उदा. पांढरी माशी, थ्रिप्स) पिकावर येत नाहीत आणि काळा रंग जमिनीत अंधार ठेवून तण उगवू देत नाही.

पेपर अंथरणे: पेपर गादीवाफ्यावर दोन्ही बाजूंनी व्यवस्थित ताणून घ्यावा आणि त्याच्या कडा मातीने घट्ट दाबून घ्याव्यात, जेणेकरून तो वाऱ्याने उडणार नाही.

४. छिद्रे पाडणे आणि लागवड

वाफ्यावरील ठिबकच्या ड्रिपरच्या (पाण्याच्या ठिकाणाच्या) बाजूला २ ते २.५ इंचाचे छिद्र पाडावे. यासाठी बाजारात मिळणारे होल मेकर किंवा गरम लोखंडी डबा वापरता येतो.

दोन छिद्रांमधील अंतर दीड ते दोन फूट ठेवावे. तुम्ही झिझॅग (सलग एका रेषेत न घेता क्रॉस) पद्धतीने छिद्रे पाडू शकता.

छिद्र पाडल्यानंतर ठिबक चालू करून जमीन ओली करावी आणि वाफसा आल्यावर सायंकाळच्या वेळी निरोगी रोपांची लागवड करावी.

५. ठिबकद्वारे खत व्यवस्थापन (Fertigation Schedule)

मल्चिंग आणि ठिबक असल्यामुळे पाण्यात विरघळणारी खते (Water Soluble Fertilizers) थेट मुळांना देता येतात. यामुळे खतांची १००% कार्यक्षमता मिळते:

लागवडीनंतर १ ते १५ दिवस: मुळांच्या वाढीसाठी १९:१९:१९ हे खत २ ते ३ किलो प्रति एकर याप्रमाणे दर ४ दिवसांनी ठिबकद्वारे द्यावे.

१६ ते ४० दिवस (शाकीय वाढ): १२:६१:०० (फॉस्फरिक ऍसिडसह) ३ किलो प्रति एकर द्यावे, ज्यामुळे फुटवे चांगले निघतात.

४१ ते ६० दिवस (फुलधारणा काळ): ०:५२:३४ ४ किलो आणि त्यासोबत कॅल्शियम नायट्रेट व बोरॉन द्यावे. यामुळे फुलांची गळती थांबते.

६१ दिवसांनंतर (फळ फुगवणीचा काळ): फळांचा आकार आणि चमक वाढवण्यासाठी १३:००:४५ किंवा ००:००:५० (पोटॅशियम सल्फेट) ४ ते ५ किलो प्रति एकर ५ दिवसांच्या अंतराने द्यावे.

मल्चिंग आणि ठिबकचे फायदे:

८०% तण नियंत्रण: काळ्या रंगामुळे वाफ्यावर गवत उगवत नाही, निंदणीचा खर्च वाचतो.

५०% पाण्याची बचत: पाण्याचे बाष्पीभवन होत नाही, मुळापाशी कायम ओलावा (वाफसा) राहतो.

दर्जेदार फळे: जमिनीतील ओलावा टिकून राहिल्याने आणि कॅल्शियम व्यवस्थित मिळाल्याने टोमॅटो तडकण्याचे प्रमाण पूर्णपणे थांबते.