खरबूज लागवड कशी करावी ठीबक सिंचन व सरीवर चांगली या दोन्ही पद्धतीची सविस्तर माहिती

  खरबूज लागवड उन्हाळा हंगामात जानेवारी ते फेब्रुवारी दरम्यान करावी. या पिकाला कोरडे आणि उष्ण हवामान चांगले मानवते.

खरीप किंवा हिवाळ्यात लागवड केल्यास रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो आणि फळांची गोडी कमी होते. खाली खरबूज लागवडीचे सविस्तर व्यवस्थापन दिले आहे:

१. जमीन आणि पूर्वमशागत

जमिनीचा प्रकार: खरबुजासाठी मध्यम ते भारी, उत्तम निचऱ्याची गाळाची किंवा सुपीक जमीन निवडावी.

सामू (pH): जमिनीचा सामू ६.० ते ७.५ च्या दरम्यान असावा.

मशागत: जमीन १-२ वेळा खोल नांगरून, कुळवाच्या पाळ्या देऊन भुसभुशीत करावी.

लागवड पद्धत: ४ ते ५ फूट अंतरावर सऱ्या पाडून घ्याव्यात किंवा गादीवाफ्यावर (Raised Bed) लागवड करावी.

२. खत व्यवस्थापन

भरघोस उत्पादनासाठी आणि दर्जेदार फळांसाठी योग्य वेळी खते देणे गरजेचे आहे:

सेंद्रिय खत: पूर्वमशागतीवेळी प्रति एकरी १० ते १२ टन चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत मिसळावे.

पायाभूत खत (Basal Dose): लागवडीच्या वेळी प्रति एकरी ३2 किलो नत्र (N), २४ किलो स्फुरद (P), आणि २४ किलो पालाश (K) द्यावे.

वरखत: लागवडीनंतर ३० दिवसांनी प्रति एकरी १६ किलो नत्र पुन्हा द्यावे. जर ठिबक सिंचन असेल, तर पाण्यात विरघळणारी खते (उदा. १९:१९:१९, १२:६१:०, ०:०:५०) टप्प्याटप्प्याने द्यावीत.

३. रोग व कीड व्यवस्थापन

खरबूज पिकावर प्रामुख्याने खालील रोग आणि किडींचा प्रादुर्भाव होतो:

रोग / कीड लक्षणे नियंत्रण उपाय

१ भुरी (Powdery Mildew) पानाच्या दोन्ही बाजूंवर पांढरी पिठासारखी बुरशी वाढते.उपाय :डायनेथॉन किंवा पाण्यात विरघळणारे गंधक (८०% WP) फवारावे.

२. केवडा (Downy Mildew) पानाच्या वरच्या बाजूला पिवळे कोनीय ठिपके पडतात. उपाय : मँकोझेब किंवा मेटॅलॅक्सिल युक्त बुरशीनाशकाची फवारणी करावी.

३.मर रोग (Fusarium Wilt) झाड अचानक सुकते आणि वाळून मरते. उपाय: लागवडीपूर्वी बीजप्रक्रिया करावी आणि कॉपर ऑक्सिक्लोराईडचे ड्रेंचिंग करावे.

४.फळमाशी (Fruit Fly) माशी फळात अंडी घालते, ज्यामुळे फळे सडतात उपाय: शेतात फेरोमोन ट्रॅप (कामगंध सापळे) लावावेत.

५.मावा आणि तुडतुडे पानांतील रस शोषतात, ज्यामुळे पाने आकसतात. उपाय:डायमेथोएट किंवा इमिडाक्लोप्रिड या कीटकनाशकांची फवारणी करावी.

४. पाण्याचे नियोजन

हलकी जमीन: उन्हाळ्यात दर ५ ते ६ दिवसांनी पाणी द्यावे.

भारी जमीन: दर ८ ते १० दिवसांनी पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात.

काळजी: फळे पिकण्याच्या अवस्थेत असताना पाणी देणे कमी करावे. जास्त पाणी दिल्यास फळे तडकतात आणि फळांमधील साखरेचे प्रमाण (गोडी) कमी होते 

(ठिबक सिंचन पध्दत)

खरबूज लागवड ठिबक सिंचन आणि मल्चिंग पेपरचा वापर करून केल्यास उत्पादनात ३० ते ४०% वाढ होते आणि फळांची गुणवत्ता उत्कृष्ट मिळते. ठिबक सिंचनावर लागवड करण्यासाठी खालील तंत्रज्ञानाचा वापर करावा:

१. बेड तयार करणे (गादीवाफे)

बेडचा आकार: बेडची रुंदी ३ ते ३.५ फूट, उंची १ फूट ठेवावी. दोन बेडच्या मधोमध २ ते २.५ फूट अंतर (चालण्यासाठी आणि मशागतीसाठी) ठेवावे.

बेडमधील अंतर: एका बेडच्या मध्यापासून दुसऱ्या बेडच्या मध्यापर्यंतचे अंतर ५ ते ६ फूट असावे.

२. ठिबक लॅटरल आणि मल्चिंग पेपर मांडणी

ठिबक नळी (Lateral): बेड तयार झाल्यावर त्यावर मधोमध १६ मिमी ची ठिबक लॅटरल अंथरून घ्यावी. इनलाईन ठिबक असेल तर दोन ड्रिपरमधील अंतर ३० ते ४० सेंमी असावे.

मल्चिंग पेपर: गादीवाफ्यावर २5 ते ३० मायक्रॉन जाडीचा आणि ४ फूट रुंदीचा मल्चिंग पेपर वापरावा. पेपरचा चंदेरी (Silver) भाग वर आणि काळा भाग जमिनीच्या बाजूला असावा. पेपरच्या कडा मातीने व्यवस्थित दाबून घ्याव्यात.

छिद्रे पाडणे: मल्चिंग पेपरवर जिथे ड्रिपर (पाणी पडण्याची जागा) आहे, तिथे जिझझॅग (त्रिकोणी) पद्धतीने किंवा एका रेषेत २ ते २.५ इंचाचे होल पाडून घ्यावेत. दोन रोपांतील अंतर १.५ ते २ फूट ठेवावे.

३. पाणी देण्याचे नियोजन (Irrigation Schedule)

ठिबक सिंचनामुळे मुळांच्या कार्यकक्षेत सतत ओलावा राहतो. हवामानानुसार पाणी देण्याची वेळ बदलावी:

सुरुवातीची अवस्था (१ ते १५ दिवस): दररोज किंवा एक दिवसाआड २० ते ३० मिनिटे ठिबक चालवावे.

शाकीय वाढ आणि वेल वाढणे (१६ ते ३5 दिवस): दररोज ४५ मिनिटे ते १ तास पाणी द्यावे.

फूल आणि फळ धारणा अवस्था (३६ ते ६० दिवस): या काळात पाण्याची गरज सर्वाधिक असते. दररोज १ ते १.५ तास पाणी द्यावे.

फळ फुगवणी आणि पक्वता अवस्था (६० दिवसांनंतर): पाण्याचे प्रमाण कमी करावे (दररोज ३० ते ४५ मिनिटे). फळ काढणीच्या ५ ते ८ दिवस आधी पाणी पूर्णपणे बंद करावे, ज्यामुळे फळाला चांगली गोडी ( Sugar) येते आणि फळे तडकत नाहीत.

४. विद्राव्य खत व्यवस्थापन (Fertigation Schedule)

ठिबकद्वारे द्यावयाची खते (प्रति एकरी) खालीलप्रमाणे टप्प्याटप्प्याने विभागून द्यावीत:

पिकाची अवस्था (दिवस) खताचा प्रकार रोजची किंवा आठवड्याची मात्रा (प्रति एकर) फायदा

रोपे स्थिरावणे (५ ते १५ दिवस) 19:19:19 ४ किलो प्रति आठवडा (एकूण २ वेळा) मुळांची आणि सुरुवातीची वाढ मजबूत होते.

वेल वाढणे (१६ ते ३० दिवस) 12:61:00 + मायक्रोन्युट्रिएंट्स ५ किलो प्रति आठवडा + ५०० ग्रॅम सूक्ष्म अन्नद्रव्ये फुटवे जास्त येतात आणि वेलाला ताकद मिळते.

फुलकळी लागणे (३१ ते ४५ दिवस) 0:52:34 + बोरॉन५ किलो प्रति आठवडा + २५० ग्रॅम बोरॉन कळी गळत नाही आणि फळधारणा चांगली होते.

फळ फुगवणे (४६ ६५ दिवस) 13:0:45 किंवा 0:0:50 ६ किलो प्रति आठवडा (२ ते ३ वेळा) फळाचा आकार वाढतो आणि वजन भरते.

फळ पक्व होणे (६६ दिवसांनंतर) 0:0:50 + कॅल्शियम नायट्रेट ४ किलो (काढणीच्या १० दिवस आधी देणे बंद करावे) फळाला आकर्षक रंग येतो, गोडी वाढते आणि टिकवणक्षमता सुधारते   महत्वाच्या टिप्स:

१. खते नेहमी सकाळी किंवा संध्याकाळी ठिबक संच १० ते १५ मिनिटे चालवून ओलावा निर्माण झाल्यावरच सोडावीत.

२. खते सोडून झाल्यावर पुन्हा १० मिनिटे ठिबक साधे पाणी सोडून स्वच्छ करावे, जेणेकरून नळ्या चोक-अप होणार नाहीत.