मिरची लागवडीचे नवे तंत्रज्ञान

मिरची लागवड 

 शेतकरी बांधवांनो भारतातील प्रमुख मिरची उत्पादक जिल्हे धारवाड, नागपूर ,प्रकाशन,कामान ,गुंटूर,वरंगळे,कृष्णा,करिमनगर आहेत.महाराष्ट्रातील प्रमुख मिरची उत्पादक जिल्हे नागपूर नाशिक नंदुरबार अहमदनगर सोलापूर संभाजीनगर अमरावती व लासलगांव वरील सर्व जिल्हे अवर्षण प्रवण विभागात मोडत असल्याने सरासरी उत्पादकता कमी आहे. 

हवामान:

सरासरी 600 ते 1250 मि.मी.वार्षिक पर्जन्यमान असणारे विभागात मिरचीचे पिक उत्तम येते. मिरची पिकांच्या वाढीसाठी सुरूवातीच्या काळात उष्ण व दमट तर कोरडे हवामान चांगले मानवते. त्या पिकांच्या वाढीसाठी 25 ते 28 अंश सेल्सिअस तापमान आदर्श असते. अतिथंड हवामान दहा अंश सेल्सिअसच्या खाली मिरचीला मानवत नाही. 

हंगाम:

मिरचीची लागवड खरीप, रब्बी आणि उन्हाळी या तीनही हंगामात चांगल्या प्रकारे करता येते. खरीपासाठी मे ते जुन मध्ये रोपे तयार करून त्यांची जुन ते जुलै मध्ये पुनर्लागण रब्बीसाठी संप्टेबर ते ऑक्टोबर मध्ये रोपे तयार करून ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर मध्ये पुनर्लागण व उन्हाळी हंगामासाठी डिसेंबर मध्ये रोपे तयार करून त्यांची जानेवारी ते फेब्रुवारी मध्ये पुनर्लागण करावी. 

जमीन:

मिरचीची लागवड हलक्या वालुकामय जमिनीपासून खोल काळ्या कसदार जमिनीपर्यंत यशस्वीपणे करता येते. गाळाच्या व पोयट्याच्या जमीनीत हे पिक चांगले येते. जमीन कोणत्याही प्रकारची असली तरी उत्तम निचरा होणारी उत्तम सुपिकता असलेली व चांगली पाणी धरणक्षमता असलेली निवडावी. भारी जमीनीत पाण्याचा चांगला निचरा होत नसल्यास मिरची पिक 24 तासात दगावते. त्याचप्रमाणे आम्ल जमीनी मिरचीच्या लागवडी साठी योग्य नसतात. चुनखडीच्या जमीनीत जास्त उत्पादन मिळते. मिरचीच्या चांगल्या उत्पादन साठी जमीनीचा सामु 6.5 ते 7.5 दरम्यान असावा आणि इसी 0.2 पर्यंत असावा. 

जमीनीची मशागत:

लागवडीसाठी जमीन भुसभूशीत असने आवश्यक असते. त्यासाठी एप्रिल ते मे महिन्यात खोल नांगराणी करून वखराच्या दोन ते तीन उभ्या आडव्या पाळ्या द्याव्यात त्यामुळे ढेकळे फुटून जमीन भुसभूशीत होते. जमीन उन्हाळ्यात खुप तापून द्यावी. त्यामुळे जमीनीतील किडे उन्हात मरतात. किंवा त्यांना पक्षी खातात.वाफे तयार करण्यापूर्वी चांगले कुजलेले 20 ते 25 टन शेणखत कोरडवाहू पिकांसाठी प्रती हेक्टरी जमीनीत मिसळावे. 

मिरचीच्या प्रमुख जाती:

मिरचीच्या वेगवेगळ्या बाजारपेठेनुसार खालील प्रमुख जातींची निवड करावी:

फुले ज्योती: ही जात तिखट आणि रंगाने गडद लाल असते. या जातीची मिरची वाळवण्यासाठी उत्तम मानली जाते.

फुले मुक्ता: लवंगी मिरचीचा हा प्रकार असून मिरच्या उभ्या आणि फिकट हिरव्या असतात. ही जात चुरडा-मुरडा रोगाला बळी पडत नाही.

पुसा ज्वाला: ही जात कमी तिखट आणि लांब असते. बाजारात हिरवी मिरची म्हणून विकण्यासाठी ही अत्यंत लोकप्रिय जात आहे.

पंत सी-१ : या जातीच्या मिरच्या उभ्या आणि अत्यंत तिखट असतात. ही जात व्हायरस (विषाणू) रोगांना बऱ्याच अंशी प्रतिकारक आहे.

अग्नि व सितारा (हायब्रीड): या खाजगी कंपन्यांच्या संकरित जाती असून यांचे उत्पादन भरपूर मिळते आणि मिरच्या आकर्षक हिरव्या असतात.

सिंधुर: हि मिरची लांब जाड व देठाकड रूंद असते साल जाड फिकट हिरव्या रंगाची असुन पिकल्यानंतर आकर्षक लाल रंग दिसतो. मध्यम तिखट असणारी ही जात आंध्रप्रदेशातील लाम या संशोधन केंद्रात विकसित केलेली आहे. 

खत व्यवस्थापन :

मिरची पिकाला भरपूर अन्नद्रव्यांची गरज असते. खतांचे नियोजन पुढीलप्रमाणे करावे:

खताचा प्रकार मात्रा (प्रति हेक्टर) देण्याची वेळ

शेणखत / कंपोस्ट 15 ते 20 टन जमिनीची पूर्वमशागत करताना (लागवडीपूर्वी)

नत्र (Nitrogen) 100 किलो 3 हप्त्यांत विभागून (लागवड करताना, 30 दिवसांनी आणि 60 दिवसांनी)

स्फुरद (Phosphorus) 50 किलो संपूर्ण मात्रा लागवडीच्या वेळी

पालाश (Potash) 50 किलो संपूर्ण मात्रा लागवडीच्या वेळी

 मिरचीची फळे काढणी सुरू झाल्यावर दर 15 ते 20 दिवसांनी 19:19:19 किंवा 0:52:34 या विद्राव्य खतांची 5 ग्रॅम प्रति लीटर पाणी याप्रमाणे फवारणी केल्यास मिरच्यांचा दर्जा सुधारतो.

प्रमुख रोग आणि त्यांचे व्यवस्थापन :

मिरचीवर येणारे मुख्य रोग आणि त्यांचे नियंत्रण खालीलप्रमाणे आहे:

चुरडा-मुरडा / बोकड्या :

कारण: हा रोग प्रामुख्याने थ्रिप्स (फुलकिडे) आणि कोळी (Mites) या रसशोषक किडींमुळे पसरतो. पाने वरच्या किंवा खालच्या बाजूला पेल्यासारखी वळतात.

नियोजन: याच्या नियंत्रणासाठी इमिडाक्लोप्रिड  7 मिली किंवा फिप्रोनिल 15 मिली प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

मर रोग :

कारण: हा बुरशीजन्य रोग नर्सरीमध्ये (रोपवाटिकेत) किंवा लागवडीनंतर शेतात ओल जास्त असल्यास होतो. रोपांचे खोड जमिनीलगत सडते.

नियोजन: लागवडीपूर्वी रोपांची मुळे कार्बेन्डाझिम (2 ग्रॅम प्रति लीटर पाणी) या द्रावणात बुडवून घ्यावीत. शेतात पाणी साचू देऊ नये.

भुरी रोग :

कारण: पानांच्या खालच्या बाजूला पांढरट बुरशीचे ठिपके दिसतात आणि पाने गळून पडतात.

नियोजन: रोगाची लक्षणे दिसताच विद्रव्य गंधक (Sulfur) 25 ग्रॅम किंवा डायफेनकोनाझोल 10 मिली प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.

फळ सडणे आणि फांद्या वाळणे :

कारण: बुरशीमुळे मिरच्यांवर डाग पडतात आणि त्या सडतात. झाडाच्या फांद्या वरून खाली वाळत जातात.

नियोजन: यासाठी कॉपर ऑक्सिक्लोराईड 30 ग्रॅम किंवा मॅन्कोझेब 25 ग्रॅम प्रति 10 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी

संजीवकांचा वापर :

मिरचीमध्ये फुलगळ रोखण्यासाठी, फळांची संख्या वाढवण्यासाठी आणि पिकाची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी संजीवकांचा वापर फायदेशीर ठरतो:

अल्फा नॅप्थील ॲसिटिक ॲसिड (NAA - उदा. प्लॅनोफिक्स - Planofix):

काम: मिरचीची प्रचंड प्रमाणात होणारी फुलगळ आणि फळगळ रोखण्यासाठी हे सर्वोत्तम संजीवक आहे.

प्रमाण व वेळ: 4 मिली प्रति 10 लीटर पाणी. पहिली फवारणी झाडाला फुले येऊ लागताच करावी आणि दुसरी फवारणी त्यानंतर 15 ते 20 दिवसांनी करावी. (टीप: याचे प्रमाण जास्त झाल्यास उलट परिणाम होऊन पाने व फुले गळू शकतात, त्यामुळे अचूक माप घ्यावे).

जिबरेलिक ॲसिड ( GA3):

काम: झाडांची शाकीय वाढ व्यवस्थित करण्यासाठी, फांद्यांची संख्या वाढवण्यासाठी आणि मिरचीचा आकार व लांबी सुधारण्यासाठी याचा वापर होतो.

प्रमाण व वेळ: 10 ते 15 पीपीएम (PPM) म्हणजेच 1 ग्रॅम जिबरेलिक ॲसिड 70 ते 100 लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. लागवडीनंतर 30 आणि 60 दिवसांनी याची फवारणी करतात.

ट्रायकॉन्टनॉल - उदा. मिराकुलान :

काम: हे झाडांमधील प्रकाशसंश्लेषण क्रिया वाढवते, ज्यामुळे झाड हिरवेगार राहते आणि मिरच्यांना चांगली चमक येते.

प्रमाण व वेळ: 25 मिली प्रति 10 लीटर पाणी. लागवडीनंतर 45 दिवसांनी याची फवारणी करावी.

ह्युमिक ॲसिड :

काम: पांढऱ्या मुळ्यांची वाढ जोमाने करण्यासाठी आणि जमिनीत पडलेली अन्नद्रव्ये खेचून घेण्यासाठी हे उपयुक्त आहे.

प्रमाण व वेळ: लागवडीनंतर पहिल्या किंवा दुसऱ्या महिन्यात 2 ते 3 ग्रॅम प्रति लीटर पाण्यातून आळवणी  करावी किंवा ठिबकद्वारे द्यावे.

पाणी व्यवस्थापन :

मिरचीच्या पिकाला सतत जास्त पाणी किंवा जास्त पाण्याचा ताण (दुष्काळ) दोन्हीही हानीकारक ठरतात.

जमिनीचा प्रकार आणि पाळ्या: मिरचीला हलक्या जमिनीत 5 ते 6 दिवसांच्या अंतराने, तर मध्यम ते भारी जमिनीत 8 ते 10 दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.

नाजूक अवस्था : झाडाला फुले लागताना आणि फळे (मिरच्या) धरताना पाण्याचा ताण अजिबात पडू देऊ नये. या काळात पाणी कमी पडल्यास फुलगळ होते.

पाण्याचा अतिवापर टाळा: शेतात जास्त वेळ पाणी साचून राहिल्यास 'मर रोग' (Damping off) किंवा मूळ सडण्याचा प्रादुर्भाव वाढतो. त्यामुळे जमिनीत वाफसा (ओलावा आणि हवा यांचे संतुलन) राहील असेच पाणी द्यावे.

ठिबक सिंचन (Drip Irrigation): ठिबक सिंचनाचा वापर केल्यास पाण्याची 40% ते 50% बचत होते. उन्हाळ्यात दररोज आणि हिवाळ्यात एकआड एक दिवस जमिनीच्या गरजेनुसार 1 ते 2 तास ठिबक संच चालवावा.

फळांची काढणी :

हिरव्या मिरचीची तोडणी साधारणपणे लागवडी नंतर 60 ते 70 दिवसांनी म्हणजे अडीच महिन्यानी सुरू होते. पुर्ण वाढलेल्या व सालीवर चमक असलेल्या हिरव्या फळाची तोडणी देठासह 10 दिवसाच्या अंतराने करावी. साधारणपणे हिरव्या मिरचीची तोडणी सुरू झाल्या नंतर तीन महिने तोडा सुरू राहातो. उरलेल्या लाल मिरची साठी त्या पुर्ण पक्व होऊन लाल झाल्यावरच त्यांची तोडणी करावी. 

उत्पन्न:

जातीपरत्वे मिरचीचे उत्पादन बदलते. बागायती मिरचीपासुन सरासरी प्रति हेक्टरी 100 ते 125 क्विंटल हिरवी मिरची आणि 12 ते 15 क्विंटल वाळलेल्या लाल मिरचीचे उत्पादन मिळते. जिरायती व कोरडवाहू पिकापासुन वाळलेल्या लाल मिरची चे प्रति हेक्टरी सरासरी उत्पादन 10 ते 12 क्विंटल मिळते.